اگر بپرسید «قدیمی‌ترین بورس جهان کجاست؟»، پاسخ کوتاه، به روایت یورونکست، آمستردام است؛ به شرط آن‌که منظورتان بازار سهام باشد. این گروه، که بورس آمستردام امروز یکی از بازارهای آن است، این بورس را قدیمی‌ترین بورس سهام جهان می‌داند، چون کمپانی هند شرقی هلند در ۱۶۰۲ میلادی نخستین شرکتی بود که سهامش را در آن عرضه کرد.
اما خودِ واژهٔ «بورس» از آمستردام قدیمی‌تر است و به روایت موزهٔ بانک ملی بلژیک، به میدانی در شهر بروژ در بلژیک امروزی برمی‌گردد. در این نوشته داستان بورس را از میدان بازرگانان بروژ تا آنتورپ، آمستردام، لندن و نیویورک دنبال می‌کنیم و به ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ می‌رسیم؛ روزی که بورس اوراق بهادار تهران کار خود را آغاز کرد.
پاسخ کوتاه: «قدیمی‌ترین» به تعریف ما بستگی دارد
واژهٔ «بورس» همیشه یک معنا نداشته است: گاهی میدانی که بازرگانان هر روز در آن جمع می‌شدند، گاهی بازاری برای خرید و فروش سهام و گاهی نهادی با قانون و مقررات. با هر تعریف به شهر دیگری می‌رسیم؛ برای همین است که منابع معتبر دربارهٔ «قدیمی‌ترین بورس دنیا» یک‌صدا نیستند:
| اگر معیار این باشد | پاسخ |
|---|---|
| جایی که نام «بورس» از آن آمد | بروژ؛ میدان جلوی مهمان‌خانهٔ «تر بورسه» که نامش («د بورس») نخستین‌بار در ۱۴۹۵ میلادی مکتوب شد (به روایت موزهٔ بانک ملی بلژیک) |
| نخستین بورسی که سوابق مکتوب نگه داشت | آنتورپ، از قرن شانزدهم میلادی (به روایت موزهٔ بانک ملی بلژیک) |
| نخستین بورس سهام | آمستردام؛ عرضهٔ سهام کمپانی هند شرقی هلند در ۱۶۰۲ میلادی (به روایت یورونکست) |
| نخستین بورس قانونمند لندن | ۱۸۰۱ میلادی؛ به تعبیر گروه بورس لندن، تولد «بورس مدرن» |
موزهٔ بانک ملی بلژیک میدان بروژ را «نخستین بورس» می‌نامد و یورونکست همین عنوان را، با معیار سهام، به آمستردام می‌دهد. این دو روایت با هم نمی‌جنگند؛ هر کدام از چیز دیگری حرف می‌زند.
بورس یعنی چه و این نام از کجا آمده است؟ ماجرای میدانی در بروژ
امروز واژهٔ «بورس» را برای بازاری به کار می‌بریم که در آن سهام و دیگر اوراق بهادار خرید و فروش می‌شود؛ اما به روایت موزهٔ بانک ملی بلژیک، پیدایش این نام به یک خانواده و میدانی جلوی مهمان‌خانهٔ آن‌ها برمی‌گردد. به نوشتهٔ این موزه، خانوادهٔ فان در بورسه (Van der Buerse) در شهر بروژ مهمان‌خانه‌ای به نام «تر بورسه» (Ter Buerse) داشت و دست‌کم از ۱۲۸۵ میلادی آن را اداره می‌کرد.
در قرن چهاردهم میلادی، میدان جلوی این مهمان‌خانه به مرکز تجاری و مالی بروژ تبدیل شد و بازرگانان هر روز در آن گرد می‌آمدند و داد و ستد می‌کردند. نشان خانوادگی فان در بورسه سه کیسهٔ پول بود؛ کیسه‌هایی که در زبان فلاندری beurzen خوانده می‌شوند. به گفتهٔ موزه، نام و نشان این خانواده در پیوند خوردن میدان بروژ با مفهوم بورس نقشی تعیین‌کننده داشت؛ با این حال، نام «بورس» در اصل به خودِ میدان اشاره داشت، نه به مهمان‌خانه.
به گفتهٔ موزه، نخستین نویسنده‌ای که از این میدان یاد کرده، پزشکی آلمانی است که در ۱۴۹۵ به بروژ رفته بود. او در یادداشت‌های سفرش نوشت که در بروژ میدانی هست که بازرگانان در آن گرد می‌آیند و نامش «د بورس» (De Beurs) است.
در میدان بورس بروژ چه معامله می‌شد؟
شاید فکر کنید بازرگانان بروژ سهام می‌خریدند و می‌فروختند؛ این‌طور نبود. به گفتهٔ موزه، آنچه در این میدان دست‌به‌دست می‌شد برات، کالا و اطلاعات تجاری بود. برات سندی است که پرداخت مبلغی را در زمان یا مکانی دیگر ممکن می‌کند؛ از این نظر کمی شبیه چک مدت‌دار امروز است.
همین موزه یادآوری می‌کند که دربارهٔ قواعد و سازمان کار میدان بروژ تقریباً چیزی رسماً ثبت نشده است و بورس آنتورپ نخستین بورسی بود که از قرن شانزدهم میلادی سوابق مکتوب نگه داشت.
از بروژ تا زبان‌های اروپایی
به گفتهٔ موزه، وقتی در قرن بعد فعالیت مالی از بروژ به آنتورپ رفت، واژهٔ beurs از آنجا به فرانسه، ایتالیا، اسپانیا و آلمان راه یافت و به شکل bourse، borsa، bolsa و Börse درآمد. در انگلستان هم واژهٔ Burse از ۱۵۵۰ تا ۱۷۷۵ میلادی به کار می‌رفت تا این‌که نام Royal Exchange جای آن را گرفت. اگر روایت موزه را بپذیریم، واژه‌ای که امروز هر روز در خبرها می‌شنویم یادگار خانواده‌ای است که در قرن سیزدهم میلادی در بروژ مهمان‌خانه داشت.
بورس آمستردام ۱۶۰۲: کمپانی هند شرقی هلند و نخستین عرضهٔ سهام
برای رسیدن به بورس سهام به معنای امروزی باید از بروژ و آنتورپ به آمستردام برویم. به نوشتهٔ یورونکست (در یادداشتی از اسفند ۱۳۹۷)، کمپانی هند شرقی هلند (VOC؛ در فارسی «شرکت هند شرقی هلند» هم می‌گویند) در ۱۶۰۲ نخستین شرکتی بود که به بورس آمد و سهامش را عرضه کرد؛ به همین دلیل، از نگاه این گروه آمستردام نخستین بورس سهام جهان است.
یورونکست یادآوری می‌کند که این عرضهٔ اولیه رویدادی جدا از بقیه نبود؛ پیش از آن نوآوری مهم دیگری رخ داده بود: پیدایش شرکت مدرن، یعنی شرکتی که مسئولیت سهام‌دارانش محدود است (limited liability company). به گفتهٔ همین منبع، این نوآوری هم کار همین کمپانی بود.
چرا این مهم است؟ در چنین شرکتی سهام‌دار تنها تا سقف سرمایه‌ای که آورده است پاسخگوی بدهی‌های شرکت است. وقتی مالکیت شرکت به سهم‌هایی قابل واگذاری تقسیم شود، شرکت می‌تواند از شمار زیادی از مردم سرمایه جمع کند و این سهم‌ها به بازاری با قاعده برای خرید و فروش نیاز پیدا می‌کنند؛ همان چیزی که امروز «بورس» می‌نامیم.
بورس لندن: از قهوه‌خانهٔ جاناتان تا ۱۸۰۱
بورس لندن چیست و از کجا آمد؟ «گروه بورس لندن» (LSEG)، که بورس لندن امروز یکی از بخش‌های آن است، این بورس را یکی از قدیمی‌ترین بورس‌های جهان می‌داند و برایش بیش از ۳۰۰ سال سابقه قائل است. به روایت صفحهٔ تاریخچهٔ LSEG، این داستان از ۱۶۹۸ آغاز می‌شود؛ زمانی که جان کاستینگ در قهوه‌خانهٔ جاناتان فهرستی از قیمت سهام و کالاها را با نام «The Course of the Exchange» منتشر کرد.
شاید فهرست قیمتی در یک قهوه‌خانه چیز ساده‌ای به نظر برسد، اما ایدهٔ پشت آن، یعنی اعلام عمومی قیمت‌ها تا همه از وضع بازار باخبر باشند، همان چیزی است که امروز در دیده‌بان بازار می‌بینیم.
بیش از یک قرن بعد، در ۱۸۰۱، به گفتهٔ LSEG نخستین بورس قانونمند لندن شکل گرفت و به تعبیر خودِ این گروه، «بورس مدرن» متولد شد.
بورس نیویورک: توافق باتن‌وود، کرسی بورس و زنگ معاملات
بورس نیویورک چیست؟ بورس اوراق بهادار نیویورک (NYSE) همان بورسی است که نامش با وال‌استریت گره خورده است. به نوشتهٔ سایت بورس نیویورک، این بورس ریشهٔ خود را توافق‌نامهٔ باتن‌وود (Buttonwood Agreement) می‌داند؛ توافقی که ۲۴ کارگزار در ۱۷ مه ۱۷۹۲ و پس از نخستین بحران مالی ایالات متحدهٔ تازه‌تأسیس امضا کردند. به گفتهٔ همین منبع، توافق باتن‌وود قواعدی برای معاملهٔ سهام وضع کرد و کارمزدهای ثابتی تعیین کرد.
کرسی بورس از کجا آمد؟
بیست و پنج سال بعد، در ۸ مارس ۱۸۱۷، کارگزاران با تصویب یک اساسنامه، هیئت سهام و بورس نیویورک (New York Stock & Exchange Board) را تشکیل دادند؛ نهادی که بورس نیویورک امروز آن را پیشینهٔ خود می‌داند. این هیئت اتاقی در شمارهٔ ۴۰ وال‌استریت اجاره کرد و کارگزاران روزی دو بار در آن جمع می‌شدند تا فهرستی از ۳۰ سهم و اوراق قرضه را معامله کنند. کار آن‌ها این‌طور بود: رئیس بورس نام اوراق را یکی‌یکی می‌خواند و کارگزاران، هر کدام از صندلی‌ای که به او اختصاص داده شده بود، قیمت‌های پیشنهادی خرید و فروش خود را اعلام می‌کردند.
اصطلاح «کرسی» (Seat) برای عضویت در بورس نیویورک از همین صندلی‌ها می‌آید.
از تیکر و تلفن تا زنگ برنجی
در قرن نوزدهم فناوری‌های تازه‌ای به بورس نیویورک راه یافت: تیکر، دستگاهی که قیمت‌ها را از راه دور مخابره می‌کرد، در ۱۸۶۷ به بورس آمد و تلفن در ۱۸۷۸.
زنگ آغاز و پایان معاملات، یکی از آشناترین تصویرهای بورس نیویورک، از دههٔ ۱۸۷۰ به صدا درمی‌آید. نخستین «زنگ» در واقع یک گونگ چینی بود و با افتتاح ساختمان فعلی بورس در ۱۹۰۳ جای خود را به زنگی برنجی داد.
بورس‌های آمریکا امروز برای روزهای بسیار پرنوسان سازوکاری به نام «مدارشکن» دارند که پس از سقوط اکتبر ۱۹۸۷ طراحی شد؛ این سازوکار و تفاوتش با دامنهٔ نوسان بورس تهران را در «دامنهٔ نوسان بورس چیست و چند درصد است؟» توضیح داده‌ایم.
بورس ایران کی تأسیس شد؟ از ایدهٔ ۱۳۱۵ تا ۱۵ بهمن ۱۳۴۶
داستان بورس در ایران هم، مثل داستان واژهٔ «بورس»، به بلژیک می‌رسد. بیشتر تاریخ‌های این بخش از راهنمای آشنایی با بورس اوراق بهادار تهران (۱۳۹۷، فایل PDF) است که از این پس «راهنما» می‌نامیمش.
به نوشتهٔ راهنما، ایدهٔ ایجاد بورس در ایران به سال ۱۳۱۵ خورشیدی (۱۹۳۶ میلادی) برمی‌گردد. در آن سال شخصی بلژیکی به نام «وان‌لوترفلد» به درخواست دولت وقت دربارهٔ تشکیل بورس بررسی‌هایی انجام داد و طرح قانونی و اساسنامهٔ آن را هم تهیه کرد. هم‌زمان بانک ملی ایران هم در این باره مطالعاتی انجام داد، اما به‌دلیل نامساعد بودن شرایط و وقوع جنگ جهانی دوم، کارها متوقف شد.
بیش از ربع قرن بعد، در ۱۳۴۱، دبیرکل بورس بروکسل به دعوت وزیر بازرگانی و با موافقت دولت بلژیک به ایران آمد و پس از آن طرح تأسیس بورس و سازمان آن تهیه شد. «قانون تأسیس بورس اوراق بهادار» در ۲۷ اردیبهشت ۱۳۴۵ تصویب شد، اما چون بخش صنعتی و بازرگانی هنوز آماده نبود، اجرای آن تا بهمن ۱۳۴۶ به تعویق افتاد.
اولین شرکت بورسی ایران
به نوشتهٔ راهنما، بورس اوراق بهادار تهران سرانجام در ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ (۴ فوریه ۱۹۶۸) فعالیت رسمی خود را با پذیرش سهام بانک توسعهٔ صنعتی و معدنی ایران آغاز کرد؛ سازمان بورس هم همین روز را آغاز کار بورس تهران می‌داند. پس از آن، سهام شرکت نفت پارس، اوراق قرضهٔ دولتی، اسناد خزانه و اوراق قرضهٔ عباس‌آباد هم پذیرفته شدند.
در آن دوره، به نوشتهٔ راهنما، «سازمان کارگزاران بورس اوراق بهادار تهران» تنها رکن اجرایی بورس بود و نظارت بر فعالیتش بر عهدهٔ «شورای عالی بورس»؛ هرچند سازمان بورس در سایت خود می‌نویسد که سازمان کارگزاران کار اجرایی و نظارتی را هم‌زمان انجام می‌داد. باز به نوشتهٔ راهنما، در یازده سال نخست فعالیت بورس (۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷) در مجموع سهام ۱۰۵ شرکت پذیرفته شد؛ این عدد در همهٔ منابع یکسان نقل نشده است.
بورس تهران پس از انقلاب: نیمه‌تعطیلی و رونق دوباره
به نوشتهٔ راهنما، از نیمهٔ دوم ۱۳۵۷ بورس «به حالت نیمه‌تعطیل درآمد». راهنما در ادامه می‌نویسد که پس از انقلاب، با ملی شدن بانک‌ها، بیمه‌ها و صنایع و تصویب «قانون حفاظت و توسعهٔ صنایع ایران» (تیر ۱۳۵۸)، شمار زیادی از شرکت‌ها از فهرست بورس خارج شدند و معاملهٔ اوراق قرضه هم به‌دلیل بهرهٔ مشخصی که داشت، ربوی تشخیص داده شد. به گفتهٔ همین منبع، به‌دلیل این عوامل و وقوع جنگ ایران و عراق، داد و ستد سهام و اوراق قرضه تا ۱۳۶۱ تقریباً متوقف شد؛ از ۱۳۶۳ هم، با واگذاری برخی کارخانه‌های دولتی، معاملات اندکی افزایش یافت.
در روایت راهنما، پذیرش قطعنامهٔ ۵۹۸ سازمان ملل متحد در تابستان ۱۳۶۷، تصویب قوانین بازسازی در اواخر همان سال و برنامهٔ اول توسعه، بورس تهران را دوباره رونق داد و آغاز دوران سازندگی زمینهٔ احیای آن را فراهم کرد.
از قانون ۱۳۸۴ تا چهار بورس امروز
«قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران» با ۶۰ ماده و ۲۹ تبصره در روز سه‌شنبه ۱ آذر ۱۳۸۴ در مجلس تصویب شد، ۲ آذر به تأیید شورای نگهبان رسید و جای قانون تأسیس بورس ۱۳۴۵ را گرفت. به نوشتهٔ سازمان بورس، با این قانون نقش نظارتی از نقش اجرایی جدا شد: «سازمان کارگزاران بورس» به سازمان بورس و اوراق بهادار تبدیل شد و اجرای معاملات به شرکت بورس اوراق بهادار تهران رسید که از ۱۳۸۵ کار خود را آغاز کرد.
در زمان نگارش این مطلب (مهر ۱۴۰۵)، به نوشتهٔ صفحهٔ «بورس‌ها» در سایت سازمان بورس (آخرین به‌روزرسانی: ۱۲ خرداد ۱۴۰۳)، چهار بورس زیر نظر این سازمان فعالیت می‌کنند:
- بورس اوراق بهادار تهران، نخستین بورس کشور.
- فرابورس ایران که به نوشتهٔ سازمان بورس در مهر ۱۳۸۸ تشکیل شد.
- بورس کالای ایران که در شهریور ۱۳۸۲ با نام «بورس فلزات» آغاز به کار کرد و پس از تصویب قانون بازار اوراق بهادار، از مهر ۱۳۸۶ با عنوان بورس کالای ایران فعال شد.
- بورس انرژی ایران که از ۱۳۹۱ فعالیت می‌کند و محور معاملات آن برق است.
امروز در بورس تهران و فرابورس، سفارش‌های خرید و فروش سهام در سامانهٔ معاملاتی با هم تطبیق داده می‌شوند؛ مسیر یک سفارش را از ثبت تا تسویه در «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟» دنبال کرده‌ایم.
تاریخچهٔ بورس در جهان و ایران: خط زمانی
ایستگاه‌های اصلی این داستان در دو جدول آمده است: جدول جهان با سال میلادی و جدول ایران با سال خورشیدی.
رویدادهای بورس جهان (سال میلادی)
| سال | رویداد |
|---|---|
| ۱۲۸۵ | بروژ: دست‌کم از این سال خانوادهٔ فان در بورسه مهمان‌خانهٔ «تر بورسه» را اداره می‌کرد |
| ۱۴۹۵ | بروژ: نخستین ثبت مکتوب نام «د بورس» برای میدان، در یادداشت‌های سفر یک پزشک آلمانی |
| قرن شانزدهم | آنتورپ: نخستین بورسی که سوابق مکتوب نگه داشت |
| ۱۶۰۲ | آمستردام: عرضهٔ سهام کمپانی هند شرقی هلند |
| ۱۶۹۸ | لندن: فهرست قیمت جان کاستینگ در قهوه‌خانهٔ جاناتان |
| ۱۷ مه ۱۷۹۲ | نیویورک: توافق‌نامهٔ باتن‌وود |
| ۱۸۰۱ | لندن: به گفتهٔ LSEG، نخستین بورس قانونمند لندن |
| ۸ مارس ۱۸۱۷ | نیویورک: هیئت سهام و بورس نیویورک؛ اصطلاح «کرسی» |
| ۱۸۶۷ | نیویورک: آمدن تیکر به بورس |
| دههٔ ۱۸۷۰ | نیویورک: زنگ معاملات (نخست یک گونگ چینی) |
| ۱۹۰۳ | نیویورک: ساختمان فعلی بورس و زنگ برنجی |
رویدادهای بورس ایران (سال خورشیدی)
| تاریخ | رویداد |
|---|---|
| ۱۳۱۵ | بررسی‌های «وان‌لوترفلد» دربارهٔ تشکیل بورس |
| ۱۳۴۱ | سفر دبیرکل بورس بروکسل به ایران |
| ۲۷ اردیبهشت ۱۳۴۵ | تصویب قانون تأسیس بورس اوراق بهادار |
| ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ (۴ فوریه ۱۹۶۸) | آغاز فعالیت رسمی بورس تهران |
| نیمهٔ دوم ۱۳۵۷ | بورس به حالت نیمه‌تعطیل درمی‌آید |
| ۱۳۶۷ | قطعنامهٔ ۵۹۸ و قوانین بازسازی؛ به نوشتهٔ راهنما، آغاز رونق دوبارهٔ بورس |
| شهریور ۱۳۸۲ | آغاز کار بورس فلزات |
| ۱ آذر ۱۳۸۴ | تصویب قانون بازار اوراق بهادار |
| ۱۳۸۵ | آغاز کار شرکت بورس اوراق بهادار تهران |
| مهر ۱۳۸۶ | آغاز فعالیت بورس کالای ایران |
| مهر ۱۳۸۸ | تشکیل فرابورس ایران (به نوشتهٔ سازمان بورس) |
| ۱۳۹۱ | آغاز فعالیت بورس انرژی ایران |
چند واقعیت جالب
- یک میلیون سهم در یک روز: حجم معاملات بورس نیویورک در ۱۵ دسامبر ۱۸۸۶ برای نخستین بار از یک میلیون سهم گذشت.
- ساختمان خنک: به نوشتهٔ سایت بورس نیویورک، ساختمان ۱۹۰۳ این بورس نخستین ساختمان مجهز به تهویهٔ مطبوع در آمریکای شمالی بود.
- تالار خالی: در ۲۳ مارس ۲۰۲۰، به‌دلیل همه‌گیری کرونا، بورس نیویورک برای نخستین بار در تاریخش بدون تالار معاملات کار کرد؛ تالار در ۲۶ مه ۲۰۲۰ تا حدی بازگشایی شد.
سه باور نادرست دربارهٔ تاریخ بورس
- در بروژ برات، کالا و اطلاعات تجاری مبادله می‌شد، نه سهام. این را موزهٔ بانک ملی بلژیک می‌گوید. (باور رایج: بازار بروژ نخستین بازار سهام بوده است.)
- به نوشتهٔ راهنما، بورس تهران از نیمهٔ دوم ۱۳۵۷ «نیمه‌تعطیل» شد؛ داد و ستد تا ۱۳۶۱ تقریباً متوقف شد و از ۱۳۶۳ اندکی افزایش یافت. (باور رایج: بورس تا ۱۳۶۸ تعطیل بود.)
- به نوشتهٔ راهنما، بورس تهران با پذیرش سهام بانک توسعهٔ صنعتی و معدنی ایران آغاز به کار کرد و سهام شرکت نفت پارس پس از آن پذیرفته شد. (باور رایج: نخستین سهم، نفت پارس بود.)
جمع‌بندی
میدان بازرگانان بروژ، سهام کمپانی هند شرقی هلند، فهرست قیمت یک قهوه‌خانهٔ لندنی، صندلی‌های کارگزاران نیویورک و ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ در تهران، هر کدام تکه‌ای از بورس امروز را ساخته‌اند. پاسخ «قدیمی‌ترین بورس جهان» به تعریف ما بستگی دارد (برای بازار سهام، به گفتهٔ یورونکست، آمستردام در ۱۶۰۲ میلادی)، اما ایدهٔ همهٔ آن‌ها یکی است: جایی که خریدار و فروشنده یکدیگر را پیدا کنند و قیمت‌ها برای همه روشن باشد.
