وقتی دکمهٔ خرید یا فروش را می‌زنید، سفارش اول در سامانهٔ معاملات آنلاین (برخط) کارگزاری با قواعد بازار کنترل می‌شود و بعد به سامانهٔ معاملاتی بورس یا فرابورس می‌رود؛ همان سامانه‌ای که در مصوبات و خبرهای بازار هستهٔ معاملات هم خوانده می‌شود. آن‌جا سفارش در صف نماد می‌نشیند، اول به ترتیب قیمت و بعد به ترتیب زمان ورود، و هر وقت قیمت خرید و فروش به هم برسد، معامله انجام می‌شود.
معامله با تأیید بورس قطعی می‌شود. شرکت سپرده‌گذاری مرکزی مالکیت سهم را بر اساس فایل معاملات هر روز، به‌طور خودکار از کد مالکیت فروشنده به کد مالکیت خریدار منتقل می‌کند و دو روز کاری بعد (T+2) پول معامله را میان کارگزاران تسویه می‌کند.
ساعت‌ها و عددهای این نوشته مربوط به مهر ۱۴۰۵ است و ممکن است تغییر کند؛ منبع هر قاعده را در متن آورده‌ایم.
مسیر سفارش در بورس در یک نگاه
- ثبت سفارش: معامله‌گر نماد، تعداد، قیمت و اعتبار سفارش را در سامانهٔ معاملات آنلاین کارگزاری وارد می‌کند.
- کنترل در سامانهٔ کارگزاری: طبق مقررات، سفارشی که محدودیت‌های مقرراتی را رعایت نکند نباید به بورس فرستاده شود و دلیل نپذیرفتنش باید بلافاصله به معامله‌گر اعلام شود.
- هستهٔ معاملات: سفارش به سامانهٔ معاملاتی بورس تهران یا فرابورس می‌رود، در صف نماد قرار می‌گیرد و با سمت مقابل تطبیق داده می‌شود.
- تأیید معامله: معامله پس از تأیید بورس قطعی می‌شود.
- تسویه: مالکیت بر اساس فایل روزانهٔ معاملات در کد مالکیت خریدار ثبت می‌شود و دو روز کاری بعد، شرکت سپرده‌گذاری مرکزی پول معامله را میان کارگزاران تسویه می‌کند.
پیش از نخستین سفارش: سجام و کد معاملاتی
برای ثبت سفارش باید کد معاملاتی داشته باشید و کد معاملاتی از راه سجام (سامانهٔ جامع ثبت اطلاعات مشتریان) گرفته می‌شود. طبق مصوبهٔ ۲۲ فروردین ۱۳۹۷ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس دربارهٔ راه‌اندازی سجام، هر کس بخواهد کد معاملاتی بگیرد یا از خدمات پایهٔ بازار سرمایه استفاده کند، باید اول در سجام ثبت‌نام کند؛ این سامانه را شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اداره می‌کند. کد معاملاتی شناسهٔ یکتایی است که برای نگهداری، معامله و ثبت مالکیت اوراق بهادار لازم است.
به گزارش شرکت سپرده‌گذاری مرکزی، تا ۲۰ مهر ۱۴۰۵ حدود ۴۸٫۷ میلیون نفر در سجام ثبت‌نام کرده و حدود ۴۱٫۱ میلیون نفر احراز هویت شده بودند. این عدد شمار ثبت‌نام‌هاست، نه شمار کسانی که در بورس معامله می‌کنند.
سفارش شامل چه اطلاعاتی است و پیش از ارسال چه بررسی‌هایی دارد؟
هر سفارش دست‌کم این اجزا را دارد: نماد، سمت خرید یا فروش، نوع سفارش، حجم، شرایط قیمتی، کد معاملاتی و اعتبار زمانی (مثلاً فقط همان روز یا تا زمان لغو). این فهرست از مادهٔ ۱۰ دستورالعمل اجرایی نحوه انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران است (نسخهٔ معتبر ۱۷ فروردین ۱۴۰۵؛ از این پس «دستورالعمل معاملات بورس تهران»).
پیش از آن‌که سفارش به بورس برسد، سامانهٔ کارگزاری باید آن را با قواعد بازار بسنجد. این وظیفه برای همهٔ کارگزاری‌ها در «دستورالعمل اجرایی معاملات برخط» آمده است؛ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس آن را در ۶ شهریور ۱۳۹۸ تصویب کرد و در ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ اصلاحش کرد (نسخهٔ معتبر با تأییدیهٔ ۹ مرداد ۱۴۰۳).
طبق مادهٔ ۱۸ این دستورالعمل، سفارشی که محدودیت‌های مقرراتی را رعایت نکند نباید به سامانهٔ معاملاتی بورس فرستاده شود و دلیل نپذیرفتن آن باید بلافاصله به مشتری اعلام شود. مادهٔ ۱۶ کارگزار را موظف می‌کند محدودیت‌هایی را که سازمان بورس اعلام می‌کند، از حجم و قیمت سفارش تا دامنهٔ نوسان، به‌صورت لحظه‌ای اعمال کند. مادهٔ ۵ هم می‌گوید اگر مشتری خودش و بدون واسطهٔ معامله‌گر سفارش بفرستد، کارگزار باید آن را فوراً و به ترتیب دریافت به بورس بفرستد.
مهم‌ترین محدودیت‌هایی که پیش از ارسال سنجیده می‌شوند:
- دامنهٔ نوسان روزانه: قیمت سفارش باید درون دامنهٔ مجاز همان روز باشد. در زمان نگارش (مهر ۱۴۰۵)، این دامنه برای سهام در بورس تهران و فرابورس ۳ درصد بالاتر یا پایین‌تر از «قیمت مرجع» است (مصوبهٔ ۲۱ مهر ۱۴۰۳ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس)؛ قیمت مرجع را در بخش قیمت پایانی توضیح داده‌ایم. برخی بازارها و تابلوها دامنهٔ دیگری دارند؛ عددهای هر بازار و تاریخچهٔ تغییر دامنه را در نوشتهٔ «دامنهٔ نوسان بورس چیست و چند درصد است؟» آورده‌ایم.
- سقف حجم و حداقل تغییر قیمت: هیئت‌مدیرهٔ بورس برای نمادها سقف حجم هر سفارش («محدودیت حجمی») و حداقل تغییر قیمت را تعیین و از پیش اعلام می‌کند. حجم سفارش هم باید مضرب «واحد پایهٔ سفارش» باشد؛ در زمان نگارش، این واحد در بورس تهران یک سهم است و در فرابورس برای هر ورقه جداگانه تعیین می‌شود.
- حداقل ارزش خرید آنلاین: در زمان نگارش، ارزش هر سفارش خرید آنلاین، بدون کارمزد، باید دست‌کم ۵ میلیون ریال باشد (مصوبهٔ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس، اجرا از ۲۰ فروردین ۱۳۹۹ و اصلاح ۲۰ تیر ۱۴۰۱). این حد فقط برای سفارش خرید است؛ خرید در روز عرضهٔ اولیه، پذیره‌نویسی، واحدهای صندوق‌های قابل معامله، آتی و اختیار معامله از آن معاف است.
هستهٔ معاملات: جایی که خریدار و فروشنده به هم می‌رسند
سامانه‌ای که سفارش‌ها را می‌گیرد، با هم تطبیق می‌دهد و معامله را انجام می‌دهد، در مقررات «سامانهٔ معاملاتی» نام دارد؛ در مصوبات سازمان بورس و خبرهای بازار به آن «هستهٔ معاملات» هم می‌گویند. سفارش همهٔ کارگزاری‌ها به همین سامانه می‌رسد و سفارش‌های خریدار و فروشنده فقط این‌جا با هم تطبیق داده می‌شوند. کار سامانهٔ کارگزاری کنترل و ارسال سفارش است، نه تطبیق آن.
صف خرید و فروش؛ اولویت با قیمت، سپس زمان
هر نماد در سامانهٔ معاملاتی یک صف خرید و یک صف فروش دارد. مقررات به فهرست این سفارش‌ها «عمق مظنهٔ سفارش‌های خرید و فروش» هم می‌گویند و سفارش‌های رأس دو صف را «بهترین سفارش خرید» و «بهترین سفارش فروش» می‌نامند.
طبق مادهٔ ۴ «آیین‌نامهٔ معاملات در بورس اوراق بهادار تهران»، اولویت اول با قیمت است و بعد با زمان ورود سفارش به سامانهٔ معاملاتی. مثالی فرضی: برای «نماد فرضی الف»، نفر اول ساعت ۹:۰۵ و نفر دوم ساعت ۹:۱۰ سفارش خرید ۱٬۰۰۰ ریالی می‌دهند و نفر سوم ساعت ۹:۲۰ سفارش خرید ۱٬۰۱۰ ریالی. سفارش نفر سوم چون قیمت بالاتری دارد، با این‌که دیرتر رسیده، جلوتر از همه می‌نشیند؛ بعد سفارش نفر اول می‌آید که زودتر ثبت شده و آخر از همه سفارش نفر دوم. در صف فروش برعکس است و قیمت پایین‌تر جلوتر می‌نشیند.
این ترتیب دربارهٔ سفارش‌های با قیمت مشخص (سفارش محدود) است. مادهٔ ۱۴ دستورالعمل معاملات بورس تهران اولویت را بر حسب نوع سفارش هم تعیین کرده است: اول سفارش با قیمت باز و باز-محدود (سفارش‌هایی که بدون تعیین قیمت وارد می‌شوند و با قیمت بهترین سفارش طرف مقابل اجرا می‌شوند)، بعد سفارش به قیمت گشایش و در آخر سفارش محدود. در فرابورس هم دستورالعمل معاملات، در تعریف حراج، علاوه بر قیمت و زمان، «منشاء» سفارش را آورده است.
«در صف» بودن یعنی سامانهٔ معاملاتی سفارش را پذیرفته است، نه این‌که معامله انجام شده باشد؛ ممکن است فقط بخشی از سفارش معامله شود و بقیه در صف بماند.
پیش‌گشایش، گشایش و حراج پیوسته چیست؟
مادهٔ ۹ دستورالعمل معاملات بورس تهران مرحله‌های روز معاملاتی را تعریف می‌کند:
- پیش‌گشایش: سفارش‌ها ثبت، ویرایش یا حذف می‌شوند، ولی هیچ معامله‌ای انجام نمی‌شود.
- گشایش: سامانهٔ معاملاتی از روی سفارش‌های ثبت‌شده «قیمت نظری گشایش» را حساب می‌کند و معاملات گشایش، به روش حراج ناپیوسته، با همین قیمت و درون دامنهٔ نوسان انجام می‌شود.
- حراج پیوسته: از این‌جا به بعد، هر وقت قیمت خرید و فروش به هم برسد، معامله بی‌درنگ انجام می‌شود.
یعنی قیمتی که در پیش‌گشایش برای خرید وارد می‌کنید، سقف قیمت شماست، نه قیمت قطعی معامله. مثال فرضی: برای نماد فرضی الف سفارش خرید ۱٬۰۲۰ ریالی ثبت کرده‌اید و سامانه قیمت نظری گشایش را ۱٬۰۰۵ ریال حساب می‌کند؛ اگر سفارش شما در گشایش معامله شود، با ۱٬۰۰۵ ریال معامله می‌شود، نه با ۱٬۰۲۰. اگر قیمت گشایش از ۱٬۰۲۰ بالاتر شود، سفارش شما در گشایش معامله نمی‌شود.
در زمان نگارش (مهر ۱۴۰۵)، معاملات سهام از شنبه تا چهارشنبه با این زمان‌بندی برقرار است:
| ساعت | مرحله |
|---|---|
| ۸:۴۵ تا ۹:۰۰ | پیش‌گشایش: ثبت سفارش، بدون معامله |
| ۹:۰۰ | گشایش: معامله با قیمت نظری گشایش |
| ۹:۰۰ تا ۱۲:۳۰ | حراج پیوسته: معامله با رسیدن قیمت‌ها به هم |
| ۱۲:۴۵ تا ۱۳:۰۰ | معاملات پایانی: معامله با قیمت پایانی |
پایان حراج پیوسته در ساعت ۱۲:۳۰ و مرحلهٔ معاملات پایانی از ۱۲:۴۵ تا ۱۳:۰۰ را اطلاعیه‌های ۱۳ و ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ بورس تهران و ۱۳ خرداد ۱۴۰۵ فرابورس تعیین کرده‌اند. آغاز ورود سفارش از ۸:۴۵ را داده‌های معاملاتی ۱۹ مهر ۱۴۰۵ در سایت مدیریت فناوری بورس تهران نشان می‌دهد. متن مادهٔ ۹ پیش‌گشایش را «۳۰ دقیقه قبل از شروع معاملات» می‌داند، اما تبصرهٔ ۲ همان ماده به هیئت‌مدیرهٔ بورس اجازه می‌دهد زمانی بیرون از جلسهٔ معاملاتی را برای ورود، تغییر یا حذف سفارش تعیین کند.
مرحلهٔ معاملات پایانی برای سهام بازار اول و دوم برگزار می‌شود. تعیین و تغییر این ساعت‌ها با هیئت‌مدیرهٔ بورس است و برخی صندوق‌ها، از جمله صندوق‌های درآمد ثابت، زمان‌بندی دیگری دارند؛ پس آخرین اطلاعیهٔ بورس را ملاک بگیرید.
مرحلهٔ معاملات پایانی و «نماد۳»
«مرحلهٔ معاملات پایانی» پانزده دقیقه پس از پایان حراج پیوسته برگزار می‌شود و در آن، سهم فقط با قیمت پایانی همان روز معامله می‌شود؛ آن هم در نمادی جداگانه با پسوند «۳»، مثلاً «نماد فرضی الف۳».
این مرحله نخستین بار در ۲۰ آبان ۱۴۰۴ برای تابلوی اصلی بازار اول بورس تهران اجرا شد. پس از وقفه‌ای که از اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، بازار سهام در ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ بازگشایی شد؛ ساعت معاملات موقتاً تا ۱۳:۳۰ تمدید شد و مرحلهٔ پایانی برگزار نمی‌شد. از ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، پایان حراج پیوسته دوباره ۱۲:۳۰ شد، مرحلهٔ معاملات پایانی از سر گرفته شد و پسوند نماد آن از «۴» به «۳» تغییر کرد.
قیمت پایانی چیست و چه فرقی با قیمت آخرین معامله دارد؟
قیمت پایانی در بورس تهران میانگین وزنی قیمت معاملات عادی همان روز است؛ یعنی هر معامله به نسبت حجمش در آن اثر دارد. قیمت آخرین معامله فقط قیمت آخرین معاملهٔ روز است و ممکن است با قیمت پایانی فرق داشته باشد.
مثال فرضی: در یک روز برای «نماد فرضی الف»، اول ۱٬۰۰۰ سهم با قیمت ۴٬۰۰۰ ریال و بعد ۳٬۰۰۰ سهم با قیمت ۴٬۲۰۰ ریال معامله می‌شود و آخرین معامله همان ۴٬۲۰۰ ریال است. معاملهٔ دوم سه برابر اولی حجم دارد، پس قیمت پایانی به ۴٬۲۰۰ نزدیک‌تر است، اما با آن برابر نیست: ۴٬۱۵۰ ریال.
یک نمونهٔ واقعی: در ۱۹ مهر ۱۴۰۵، آخرین معاملات عادی یکی از نمادهای بزرگ بورس تهران با قیمت ۴٬۲۲۰ ریال انجام شد، اما قیمت پایانی همان نماد ۴٬۱۸۰ ریال بود و معاملات مرحلهٔ پایانی آن روز هم با همین ۴٬۱۸۰ ریال انجام شد (داده‌های سایت مدیریت فناوری بورس تهران). همین مقایسه را برای هر نماد و هر روز می‌توان در صفحهٔ آن نماد در همین سایت انجام داد.
این تفاوت مهم است، چون قیمت پایانی روز قبل (یا قیمت پایانی تعدیل‌شده) «قیمت مرجع» است و دامنهٔ نوسان از روی آن حساب می‌شود.
این تعریف یک شرط هم دارد. طبق مادهٔ ۲۴ دستورالعمل معاملات بورس تهران، قیمت پایانی وقتی میانگین وزنی است که حجم معاملات عادی نماد در آن روز دست‌کم به حجم مبنا برسد؛ در غیر این صورت، همان ماده روش دیگری برای محاسبه دارد. حجم مبنا آستانه‌ای از حجم معاملات روزانه است که چند قاعدهٔ بورس به آن بستگی دارد، از جمله همین مادهٔ ۲۴ و مقررات «گره معاملاتی» (قواعدی برای نمادهایی که چند جلسهٔ پیاپی، با وجود صف، معامله نمی‌شدند یا حجم معاملاتشان بسیار کم بود). طبق مصوبهٔ ۲۵ آذر ۱۴۰۴ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس دربارهٔ ریزساختارهای بازار، از ۱ دی ۱۴۰۴ حجم مبنا برای همهٔ نمادهای بورس تهران و فرابورس یک سهم است و مقررات «گره معاملاتی» هم دیگر اعمال نمی‌شود؛ یعنی کافی است در بازار عادی دست‌کم یک سهم از نماد معامله شود تا قیمت پایانی به روش میانگین وزنی محاسبه شود.
چه چیزی جلوی اجرای سفارش را می‌گیرد؟
جدا از رد شدن سفارش در سامانهٔ کارگزاری، سه چیز دیگر هم می‌تواند جلوی اجرای سفارش یا قطعی شدن معامله را بگیرد: وضعیت نماد، تأیید بورس و اختلال در سامانه‌ها.
توقف و تعلیق نماد
در مقررات بورس، توقف یعنی جلوگیری از معاملهٔ یک ورقهٔ بهادار تا حداکثر پنج روز کاری و تعلیق یعنی بیش از پنج روز کاری؛ تعلیق را سازمان بورس اعمال می‌کند. دستورالعمل معاملات بورس تهران چند دلیل برای توقف نماد برمی‌شمارد، از جمله:
- مجمع عمومی: نماد یک روز کاری پیش از مجمع عمومی شرکت متوقف می‌شود (مادهٔ ۱۵)؛ اگر زیرساخت فنی فراهم باشد، بورس می‌تواند به‌جای آن نماد را در روز مجمع متوقف کند.
- افشای اطلاعات بااهمیت: با انتشار اطلاعات بااهمیت، نماد به‌طور خودکار متوقف می‌شود (مادهٔ ۱۶ مکرر).
- رشد یا افت تند قیمت: در زمان نگارش (مهر ۱۴۰۵)، اگر قیمت پایانی سهمی در ۱۵ روز معاملاتی پیاپی، با دامنهٔ نوسان عادی، بیش از ۵۰ درصد بالا برود یا بیش از ۳۰ درصد پایین بیاید، بورس در نخستین فرصت نماد را متوقف می‌کند و از ناشر می‌خواهد کنفرانس اطلاع‌رسانی برگزار کند. نماد حداکثر دو روز کاری پس از توقف، با محدودیت دامنهٔ نوسان، بازگشایی می‌شود (مادهٔ ۱۷ مکرر ۱). هیئت‌مدیرهٔ بورس می‌تواند این درصدها و تعداد روزها را با اعلام دست‌کم پنج روز کاری پیش از اجرا تغییر دهد.
- احتمال دستکاری یا استفاده از اطلاعات نهانی: بورس یا سازمان بورس می‌تواند نماد را متوقف کند.
نماد متوقف‌شده با یک حراج ناپیوسته (همراه با پیش‌گشایش) بازگشایی می‌شود و بورس باید دست‌کم ۱۵ دقیقه پیش از آن، بازگشایی را اعلام کند. وضعیت هر نماد در سایت مدیریت فناوری بورس تهران با برچسب‌هایی مانند «مجاز»، «مجاز-متوقف» و «ممنوع-متوقف» نشان داده می‌شود؛ اگر نماد در وضعیت قابل معامله نباشد، سفارش جدید اجرا نمی‌شود.
تأیید معامله و اختلال سامانه‌ها
معامله پس از تأیید بورس قطعی می‌شود (مادهٔ ۲۹ دستورالعمل معاملات بورس تهران). مدیرعامل بورس فقط در موارد مشخص، مثل خطای سامانهٔ معاملاتی یا اشتباه کارگزار (اگر خود کارگزار درخواست کند)، می‌تواند تا پایان روز معاملاتی بخشی از معاملات را تأیید نکند (مادهٔ ۳۰). بورس همچنین می‌تواند سفارش‌هایی را که حجم یا قیمتشان نامتعارف است حذف کند؛ فرابورس هم حکم مشابهی در مادهٔ ۲۰ دستورالعمل خود دارد.
بورس موظف است فهرست، تعداد و قیمت اوراق بهادار معامله‌شده در هر روز معاملاتی را منتشر کند و طبق مادهٔ ۳۱ «قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران»، این فهرست در حکم سند رسمی است.
سامانه‌ها هم ممکن است دچار اختلال شوند. طبق مادهٔ ۲۵ دستورالعمل اجرایی معاملات برخط، اگر زیرساخت آنلاین کارگزاری مختل شود، کارگزار باید فوراً به مشتریان اطلاع دهد و راه‌های جایگزین ثبت سفارش را اعلام کند. اگر خود سامانهٔ معاملاتی بورس مختل شود، بورس باید فوراً سازمان بورس و کارگزاران را باخبر کند (مادهٔ ۲۶ همان دستورالعمل).
تسویهٔ T+2 چیست و پس از معامله چه می‌شود؟
تسویه مرحله‌ای است که در آن حقوق و تعهدات خالص طرفین معامله محاسبه می‌شود و پول معامله در «روز تسویه» به فروشنده می‌رسد. برای سهام در ایران، روز تسویه دو روز کاری پس از معامله است (T+2): حرف T روز معامله است و ۲ یعنی دو روز کاری بعد. اگر سهمی شنبه معامله شود و یکشنبه و دوشنبه روز کاری باشند، روز تسویه دوشنبه است.
مادهٔ ۱۶ «دستورالعمل ثبت، سپرده‌گذاری، تسویه و پایاپای» روز تسویهٔ معاملات سهام را دو روز پس از انجام معامله (T+2) تعیین کرده است. این دوره پیش‌تر سه روز کاری (T+3) بود؛ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس در ۶ دی ۱۳۹۶ آن را به دو روز کاهش داد و تغییر از ۱۵ بهمن ۱۳۹۶ اجرا شد. در مهر ۱۴۰۵ هم تسویهٔ سهام T+2 است. تسویهٔ یک‌روزه (T+1) طبق همین ماده برای اوراق مشارکت است و بنا بر اطلاعیه‌های ۱۹ مهر ۱۴۰۵ در سایت مدیریت فناوری بورس تهران، برای برخی صندوق‌ها و اوراق درآمد ثابت، مانند صکوک، هم برقرار است.
تسویه کار «شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه» است؛ نهادی که پایاپای اوراق، تسویهٔ وجوه میان کارگزاران و انتقال مالکیت را بر عهده دارد. بورس در پایان هر روز اطلاعات معاملات را برای این شرکت می‌فرستد و سپرده‌گذاری مرکزی بر اساس همین اطلاعات، مالکیت را به‌طور خودکار از کد مالکیت فروشنده به کد مالکیت خریدار منتقل می‌کند. وجوه معامله هم در روز تسویه میان کارگزاران تسویه می‌شود. به نوشتهٔ سپرده‌گذاری مرکزی، این شرکت در ۵ دی ۱۳۸۴، حدود یک ماه پس از تصویب قانون بازار اوراق بهادار، به ثبت رسید. داستان بورس تهران را، از آغاز کارش در ۱۳۴۶ تا همین قانون، در «قدیمی‌ترین بورس جهان کجاست؟ از بروژ و آمستردام تا بورس تهران» نوشته‌ایم.
به گزارش سپرده‌گذاری مرکزی، ارزش تسویهٔ معاملات بازار سرمایه در شهریور ۱۴۰۵ حدود ۸۵۵٫۷ همت (هزار میلیارد تومان) بود، یعنی حدود ۷۰ درصد بیشتر از مرداد (حدود ۵۰۴٫۳ همت). حدود ۷۴ درصد آن، یعنی ۶۳۵ همت، به صکوک و اوراق بدهی مربوط بود و حدود ۲۱۶ همت به سهام و صندوق‌ها (از جمله صندوق‌های قابل معامله).
پول فروش سهام کی قابل برداشت است؟
پاسخ کوتاه: از موعد تسویه به بعد. طبق «دستورالعمل نحوه نگهداری و نقل و انتقال وجوه مشتریان در شرکت‌های کارگزاری» (نسخهٔ معتبر ۹ مرداد ۱۴۰۳)، کارگزار نمی‌تواند وجه فروش را پیش از موعد تسویهٔ خود با اتاق پایاپای بپردازد (مادهٔ ۱۳). پس از آن، اگر مشتری درخواست برداشت معتبری ثبت کند، کارگزار باید حداکثر تا پایان روز کاری بعد پول را به حساب او واریز کند (مادهٔ ۱۲).
پس اگر شنبه بفروشید و یکشنبه و دوشنبه روز کاری باشند، کارگزار پیش از دوشنبه نمی‌تواند پول فروش را به شما بپردازد. روش ثبت درخواست را اطلاعیه‌های کارگزاری خودتان مشخص می‌کند.
ایران در برابر جهان: T+2 و T+1
آمریکا چرخهٔ تسویه را به T+1 رسانده و اتحادیهٔ اروپا هم موعد گذار به T+1 را اعلام کرده است:
| بازار | چرخهٔ تسویه |
|---|---|
| ایران (سهام در بورس تهران و فرابورس) | T+2 از ۱۵ بهمن ۱۳۹۶ |
| آمریکا | T+1 از ۸ خرداد ۱۴۰۳ |
| اتحادیهٔ اروپا | T+1 از ۱۹ مهر ۱۴۰۶ (برنامه‌ریزی‌شده) |
کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) اعلام کرد که تسویهٔ بیشتر معاملات اوراق بهادار در این کشور از ۲۸ مه ۲۰۲۴ (۸ خرداد ۱۴۰۳) یک‌روزه می‌شود (بیانیهٔ رئیس کمیسیون، ۲۱ مه ۲۰۲۴). اتحادیهٔ اروپا مقررات تسویهٔ یک‌روزهٔ معاملات اوراق بهادار قابل‌انتقال در مراکز معاملاتی را در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۵ (۲۲ مهر ۱۴۰۴) منتشر کرده که از ۱۱ اکتبر ۲۰۲۷ (۱۹ مهر ۱۴۰۶) اجرا می‌شود (به گزارش نهاد ناظر بازارهای مالی فرانسه).
جمع‌بندی
سفارشی که با یک کلیک ثبت می‌کنید، پس از ثبت از چهار ایستگاه دیگر می‌گذرد: سامانهٔ کارگزاری که آن را با قواعد بازار می‌سنجد؛ سامانهٔ معاملاتی بورس که آن را در صف می‌گذارد و تطبیق می‌دهد؛ تأیید بورس که معامله را قطعی می‌کند؛ و سپرده‌گذاری مرکزی که مالکیت را بر اساس فایل روزانهٔ معاملات ثبت و دو روز کاری بعد پول معامله را تسویه می‌کند. ساعت‌ها، دامنهٔ نوسان و محدودیت‌های سفارش بارها تغییر کرده‌اند؛ پس پیش از معامله، آخرین اطلاعیه‌های بورس و کارگزاری خود را ببینید.
واژه‌نامهٔ کوتاه
| اصطلاح | معنا |
|---|---|
| کد معاملاتی | شناسهٔ یکتایی که پس از ثبت‌نام در سجام گرفته می‌شود و برای معامله و ثبت مالکیت اوراق بهادار لازم است. |
| سامانهٔ معاملاتی (هستهٔ معاملات) | سامانهٔ بورس یا فرابورس که سفارش‌ها را می‌گیرد، با هم تطبیق می‌دهد و معامله را انجام می‌دهد. |
| صف خرید و فروش (عمق مظنه) | سفارش‌های ثبت‌شدهٔ هر نماد به ترتیب اولویت؛ برای سفارش‌های با قیمت مشخص، اول قیمت و بعد زمان ورود. |
| قیمت نظری گشایش | قیمتی که سامانهٔ معاملاتی در گشایش از روی سفارش‌های ثبت‌شده حساب می‌کند. |
| قیمت پایانی | میانگین وزنی قیمت معاملات عادی روز؛ مبنای قیمت مرجع روز بعد. |
| قیمت مرجع | قیمت پایانی روز قبل (یا قیمت پایانی تعدیل‌شده) که دامنهٔ نوسان روز از روی آن حساب می‌شود. |
| تسویه (T+2) | محاسبهٔ حقوق و تعهدات طرفین معامله و رساندن پول معامله به فروشنده؛ برای سهام، دو روز کاری پس از معامله. |
این نوشته خلاصه‌ای آموزشی از مقررات و اطلاعیه‌ها تا تاریخ بازبینی است و جایگزین متن رسمی مقررات یا مشاورهٔ حقوقی نیست.
