انواع سفارش در بورس را دستورالعمل اجرایی نحوه انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران (از این پس «دستورالعمل معاملات بورس تهران») در سه فهرست جدا آورده است. نوع سفارش شش حالت دارد: محدود، با قیمت باز، باز-محدود، به قیمت گشایش، متوقف به باز و متوقف به محدود (مادهٔ ۱۱). نحوهٔ اجرا چهار حالت دارد: اجرای دو طرفه، دو بخشی (آیس‌برگ)، انجام و ابطال، و همه یا هیچ (مادهٔ ۱۲). اعتبار زمانی پنج حالت دارد: روز، جلسه، بدون محدودیت زمانی، مدت‌دار و زمانی (مادهٔ ۱۳). این‌ها تعریف‌های رسمی بورس‌اند؛ این‌که صفحهٔ سفارش کارگزار شما کدام‌شان را و با چه نامی نشان می‌دهد، به بازار و کارگزار بستگی دارد.
تاریخ بررسی: ۶ آبان ۱۴۰۵. متن دستورالعمل‌ها را همان روز از پایگاهٔ قوانین و مقررات بازار سرمایه (cmr.seo.ir) خواندیم. شمارهٔ قاعده‌ها در این پایگاه: ۱۰۲۲۷ (دستورالعمل معاملات بورس تهران)، ۱۰۲۲۸ (فرابورس) و ۴۰۷۶۹ (معاملات برخط). نسخهٔ معتبر دستورالعمل بورس تهران در آن پایگاه، مصوبهٔ ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس است و مواد ۱۱ تا ۱۴ آن «بدون تغییر» ثبت شده‌اند. متن رسمی و راهنمای کارگزار خودتان را هم ببینید.
جدول انواع سفارش در بورس: پانزده نام رسمی به زبان ساده
جدول‌های زیر مواد ۱۱ تا ۱۳ را به زبان ساده می‌گویند. نام‌ها همان‌هایی است که دستورالعمل آورده؛ معادل انگلیسی و ریشهٔ واژه‌ها را در «اصطلاحات بورسی و ریشهٔ آن‌ها» آورده‌ایم.
نوع سفارش در بورس (مادهٔ ۱۱)
| نام رسمی | به زبان ساده |
|---|---|
| سفارش محدود | با قیمت مشتری یا بهتر از آن اجرا می‌شود |
| سفارش با قیمت باز | بدون قیمت وارد می‌شود و با قیمت بهترین سفارش طرف مقابل اجرا می‌شود؛ بخش اجرانشده سفارش با قیمت باز می‌ماند |
| سفارش باز-محدود | بدون قیمت و فقط در حراج پیوسته؛ باقیماندهٔ اجرانشده‌اش سفارش محدودی به قیمت آخرین معامله می‌شود |
| سفارش به قیمت گشایش | بدون قیمت، فقط در پیش‌گشایش؛ در گشایش با قیمت گشایش معامله می‌شود و باقیمانده سفارش محدودی با همان قیمت می‌ماند |
| سفارش متوقف به باز | سفارش غیرفعالی که پس از فعال شدن، سفارش با قیمت باز می‌شود |
| سفارش متوقف به محدود | سفارش غیرفعالی که پس از فعال شدن، سفارش محدود با قیمت از پیش تعیین‌شده می‌شود |
نحوهٔ اجرای سفارش (مادهٔ ۱۲)
| نام رسمی | به زبان ساده |
|---|---|
| اجرای دو طرفه | کارگزار هم‌زمان خرید و فروش با حجم و قیمت یکسان وارد می‌کند |
| سفارش دو بخشی | یک بخش آشکار و یک بخش پنهان دارد؛ فقط بخش آشکار در صف است و با معامله شدن آن، همان‌قدر از بخش پنهان فعال می‌شود |
| سفارش انجام و ابطال | سفارش محدودی که باید بلافاصله اجرا شود؛ مقدار اجرانشده حذف می‌شود و بخش معامله‌شده سر جایش می‌ماند |
| سفارش همه یا هیچ | سفارش محدودی که یا کامل و بلافاصله معامله می‌شود یا کلاً حذف می‌شود |
اعتبار زمانی سفارش (مادهٔ ۱۳)
| نام رسمی | به زبان ساده |
|---|---|
| سفارش روز | تا پایان روز معاملاتی |
| سفارش جلسه | تا پایان جلسهٔ رسمی معاملاتی |
| بدون محدودیت زمانی | تا زمانی که حذف شود |
| سفارش مدت‌دار | تا پایان تاریخی که هنگام ورود مشخص شده |
| سفارش زمانی | تا تاریخ ورود به‌علاوهٔ تعداد روز T که هنگام ورود تعیین می‌شود |
نوع سفارش و اعتبار زمانی از اجزای هر سفارش‌اند (مادهٔ ۱۰؛ فهرست کامل در «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟»)، و مادهٔ ۱۲ نحوهٔ اجرا را جدا تعریف می‌کند. قیمت هر سفارش هم باید درون دامنهٔ نوسان روزانه باشد (بند ۹ مادهٔ ۱).
سفارش محدود، سفارش با قیمت باز و سفارش متوقف (مادهٔ ۱۱)
سفارش محدود چیست؟
در سفارش محدود، مشتری قیمت می‌دهد و سفارش فقط با همان قیمت یا «بهتر از آن» اجرا می‌شود؛ بهتر یعنی برای خریدار پایین‌تر و برای فروشنده بالاتر (FINRA هم همین را دربارهٔ limit order می‌گوید). مثال فرضی: برای «نماد فرضی الف» سفارش خرید محدود ۱٬۰۱۰ ریالی ثبت کرده‌اید. در حراج پیوسته، این سفارش حداکثر با ۱٬۰۱۰ ریال معامله می‌شود: اگر فروشنده‌ای با ۱٬۰۰۵ ریال در صف باشد، معامله می‌تواند با همان ۱٬۰۰۵ ریال انجام شود؛ و تا وقتی ارزان‌ترین فروشنده بالاتر از ۱٬۰۱۰ ریال بخواهد، معامله‌ای انجام نمی‌شود.
سفارش با قیمت باز یا سفارش بازار چیست؟
سفارش با قیمت باز بدون قیمت وارد سامانه می‌شود و با قیمت بهترین سفارش طرف مقابل اجرا می‌شود؛ پس قیمت اجرا را خود معامله‌گر تعیین نمی‌کند. برچسب انگلیسی آن در دستورالعمل Market order است؛ در گفت‌وگوها گاهی «سفارش بازار» هم می‌گویند. مثال فرضی: در صف فروش «نماد فرضی الف» فقط یک سفارش ۳۰۰ سهمی هست و سفارش خرید ۱٬۰۰۰ سهمی با قیمت باز می‌دهید: ۳۰۰ سهم با قیمت همان سفارش فروش معامله می‌شود و ۷۰۰ سهم باقیمانده، طبق متن، با قیمت باز در سامانه می‌ماند.
باز-محدود و به قیمت گشایش
هر دو بدون قیمت وارد می‌شوند و هر کدام فقط در یک مرحله (قید هر مرحله در جدول بعدی آمده است). قیمت گشایش در بند ۱۸ مادهٔ ۱ «قیمت نظری گشایش» نام دارد؛ مرحله‌ها و یک مثال از آن در سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟ آمده است.
سفارش متوقف: سفارشی که غیرفعال وارد می‌شود
«سفارش متوقف» در بند ۱۱ مادهٔ ۱ تعریف شده است: سفارشی غیرفعال که فقط وقتی فعال می‌شود که قیمت آخرین معاملهٔ بازار به قیمتی که مشتری تعیین کرده برسد یا از آن بگذرد؛ در سفارش خرید یعنی مساوی یا بیشتر شود و در سفارش فروش مساوی یا کمتر. مادهٔ ۱۱ دو نوع آن را نام می‌برد: متوقف به باز، با برچسب انگلیسی Stop loss order، و متوقف به محدود.
سفارش دو بخشی (آیس‌برگ)، انجام و ابطال و همه یا هیچ (مادهٔ ۱۲)
سفارش دو بخشی (آیس‌برگ) چیست؟
سفارش دو بخشی بخش آشکار و بخش پنهان دارد. مثال فرضی: برای فروش ۱۰٬۰۰۰ سهم «نماد فرضی الف» سفارش دو بخشی ثبت شده و حجم بخش آشکار آن ۱٬۰۰۰ سهم است؛ در صف فروش فقط همین ۱٬۰۰۰ سهم دیده می‌شود و وقتی کل آن معامله شد، به همان اندازه از بخش پنهان فعال می‌شود و در نوبت قرار می‌گیرد. حجم هر دو بخش را طبق متن کارگزار تعیین می‌کند و حداقل کل سفارش و حداقل بخش آشکار را بورس (عددش در دستورالعمل نیست).
اجرای دو طرفه چیست؟
کارگزار هم‌زمان خرید و فروش با حجم و قیمت یکسان وارد می‌کند؛ قیمت باید بیشتر یا مساوی بهترین سفارش خرید و کمتر یا مساوی بهترین سفارش فروش ثبت‌شده باشد، و سفارش فقط در حراج پیوسته وارد و اجرا می‌شود (مادهٔ ۱۲، بند ۱).
سفارش انجام و ابطال چیست؟
سفارش انجام و ابطال (برچسب انگلیسی در دستورالعمل: fill & kill) سفارش محدودی است که باید بلافاصله پس از ورود اجرا شود؛ مقدار اجرانشده‌اش خودکار حذف می‌شود و ورود آن در پیش‌گشایش ممکن نیست (مادهٔ ۱۲، بند ۳).
سفارش همه یا هیچ چیست؟
سفارش همه یا هیچ (در متن دستورالعمل: All or Non) هم سفارش محدودی است، اما اجرایش منوط به معامله شدن کل سفارش است؛ اگر کل آن بلافاصله پس از ورود معامله نشود، خودکار حذف می‌شود. ورود آن هم در پیش‌گشایش ممکن نیست (مادهٔ ۱۲، بند ۴). فرق این دو در بخش اجرانشده است.
کدام سفارش در کدام مرحله وارد می‌شود؟
جدول زیر قیدهای ورود را از مواد ۱۱ و ۱۲ جمع کرده است:
| قید ورود | سفارش‌ها |
|---|---|
| فقط در پیش‌گشایش | به قیمت گشایش |
| فقط در حراج پیوسته | باز-محدود؛ اجرای دو طرفه |
| در پیش‌گشایش امکان ورود ندارد | انجام و ابطال؛ همه یا هیچ |
برای بقیه (سفارش محدود، با قیمت باز و متوقف‌ها) مواد ۱۱ و ۱۲ قید مرحله‌ای نگذاشته‌اند. ترتیب اولویت انواع سفارش (مادهٔ ۱۴) و اولویت قیمت و زمان را در «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟» آورده‌ایم و این‌جا تکرار نمی‌کنیم.
اعتبار سفارش: روز، جلسه، تا ابطال و تا تاریخ (مادهٔ ۱۳)
اعتبار زمانی می‌گوید سفارش تا کی در سامانه می‌ماند. برچسب‌های انگلیسی دستورالعمل: Day، Session، Good Till Cancel، Good Till Date و Sliding Validity. در گفت‌وگوها به «بدون محدودیت زمانی» «تا ابطال» و به «مدت‌دار» «تا تاریخ» هم می‌گویند. طبق متن، سفارش بدون محدودیت زمانی تا زمانی که کارگزار آن را حذف نکند در سامانه می‌ماند و بقیهٔ انواع با پایان اعتبار خودکار حذف می‌شوند.
دو نکته را متن روشن نکرده و حدس نمی‌زنیم: روزهای T کاری‌اند یا تقویمی، و تفاوت دقیق «روز» و «جلسه» در پیش‌گشایش و مرحلهٔ پایانی. مادهٔ ۹۹ فقط می‌گوید ورود سفارش با اعتبار «پایان روز» (به برداشت ما همان «سفارش روز» مادهٔ ۱۳) پس از پایان آخرین جلسهٔ رسمی روزانه مجاز نیست، و تبصرهٔ مادهٔ ۲ به هیئت‌مدیرهٔ بورس اجازه می‌دهد، به شرط مهیا بودن امکانات فنی و شرایط تسویه، زمان و تعداد جلسه‌ها را تغییر دهد. رفتار دقیق را راهنمای کارگزار یا اطلاعیهٔ بورس مشخص می‌کند.
چرا صفحهٔ سفارش کارگزار با این جدول فرق می‌کند؟
فرابورس فهرست خودش را دارد. دستورالعمل اجرایی نحوه انجام معاملات اوراق بهادار در فرابورس ایران (نسخهٔ معتبر ۱۷ فروردین ۱۴۰۵) همین سه فهرست را در مواد ۷ تا ۹ و اولویت را در مادهٔ ۱۰ آورده؛ متن‌ها تقریباً یکی است و تفاوت‌ها جزئی‌اند، مثلاً «سفارش دو طرفه» به‌جای «اجرای دو طرفه».
بازارهای ویژه قید خودشان را دارند. طبق مادهٔ ۱۳۸ دستورالعمل بورس تهران (بازار سرمایه‌گذاری حرفه‌ای) و بند ۱ مادهٔ ۱۰ مکرر دستورالعمل فرابورس (بازار پایه)، هیئت‌مدیرهٔ بورس یا فرابورس مواردی مثل حداقل ارزش سفارش و اعتبار زمانی را تعیین و از پیش اعلام می‌کند.
کارگزار باید محدودیت‌ها را اعمال کند. مادهٔ ۱۶ دستورالعمل اجرایی معاملات برخط (نسخهٔ معتبر ۹ مرداد ۱۴۰۳) کارگزار را موظف می‌کند بتواند محدودیت‌های اعلام‌شدهٔ سازمان بورس را، از جمله در نوع سفارش، نحوهٔ اجرا و اعتبار زمانی، اعمال کند. طبق مادهٔ ۲۴ هم کارگزار باید رویه‌های معاملهٔ برخط و مخاطراتش را در تارنمای رسمی‌اش اعلام کند. به برداشت ما همین محدودیت‌ها یکی از دلیل‌هایی است که فهرست روی صفحهٔ شما می‌تواند کوتاه‌تر از فهرست بورس باشد؛ دلیل‌های دیگر را متن نمی‌گوید.
نام‌هایی که در متن نیست. در متن دستورالعمل‌های بورس تهران، فرابورس و معاملات برخط (بررسی ۶ آبان ۱۴۰۵) عبارت‌های فارسی «حد ضرر»، «حد سود» و «سفارش شرطی» را پیدا نکردیم؛ فقط برچسب انگلیسی Stop loss order برای «سفارش متوقف به باز» آمده است. به برداشت ما، نزدیک‌ترین تعریف رسمی «سفارش متوقف» است. اگر صفحهٔ کارگزارتان چنین نامی دارد، تعریفش را از راهنمای همان کارگزار بخوانید.
آنچه تأیید نکردیم. متن دستورالعمل‌ها نمی‌گوید هر نوع سفارش هم‌اکنون در کدام بازار و تابلو فعال است. ما فقط متن دستورالعمل‌ها را در cmr.seo.ir خواندیم و اطلاعیه‌های بورس و فرابورس را برای این پرسش ندیدیم. بورس کالا، بورس انرژی و اختیار معامله دستورالعمل‌های جداگانه دارند و بررسی نشده‌اند.
نام‌ها را با بازارهای دیگر یکی نگیرید
برچسب‌های انگلیسی داخل پرانتز دستورالعمل شبیه اصطلاح‌های بازارهای دیگرند، اما معنا همیشه یکی نیست. تعریف‌های آمریکایی زیر از راهنمای FINRA و صفحهٔ انواع سفارش در سایت سرمایه‌گذاران SEC آمده است:
- سفارش با قیمت باز به market order نزدیک است: سفارشی برای خرید یا فروش فوری که قیمت اجرایش تضمین نمی‌شود (SEC).
- متوقف به باز به stop order نزدیک است: وقتی قیمت به قیمت توقف برسد، به market order تبدیل می‌شود. SEC نام دیگر آن را stop-loss order می‌داند.
- متوقف به محدود به stop-limit order نزدیک است: با فعال شدن، یک limit order را فعال می‌کند (FINRA).
- انجام و ابطال از نظر رفتار به Immediate-Or-Cancel نزدیک است: فوراً اجرا می‌شود و بخش اجرانشده لغو می‌شود.
- همه یا هیچ از نظر رفتار به Fill-Or-Kill نزدیک است: فوراً و کامل اجرا می‌شود، وگرنه همه لغو می‌شود.
همهٔ تطبیق‌های این بخش مقایسهٔ رفتار و برداشت خود ماست؛ دستورالعمل ایران به هیچ‌کدام از این اصطلاح‌های آمریکایی ارجاع نداده است.
مقایسهٔ ما: «fill & kill» با «fill-or-kill» یکی نیست. دستورالعمل برای «انجام و ابطال» برچسب fill & kill را آورده (مادهٔ ۱۲، بند ۳)، اما طبق همان بند فقط مقدار اجرانشده حذف می‌شود و بخش معامله‌شده می‌ماند؛ این رفتار به Immediate-Or-Cancel شبیه‌تر است. Fill-Or-Kill طبق investor.gov باید کامل اجرا شود، وگرنه کل سفارش لغو می‌شود؛ رفتارش به «همه یا هیچ» نزدیک‌تر است.
جمع‌بندی
دستورالعمل معاملات بورس تهران انواع سفارش را در سه فهرست می‌آورد: سفارش با چه قیمتی و چگونه وارد می‌شود (مادهٔ ۱۱)، چگونه اجرا می‌شود (مادهٔ ۱۲) و تا کی می‌ماند (مادهٔ ۱۳). نام‌ها و فهرست‌ها در کارگزاری‌ها و بازارهای دیگر ممکن است فرق کند؛ پیش از ثبت سفارش، تعریف همان نوع را در راهنمای کارگزارتان و متن رسمی بخوانید.
این نوشته خلاصه‌ای آموزشی از مقررات تا تاریخ بازبینی است و جایگزین متن رسمی مقررات یا مشاورهٔ حقوقی نیست.
