اصطلاحات بورسی واژه‌هایی‌اند که فعالان بازار سرمایه برای سفارش، قیمت و معامله به کار می‌برند، و دو دسته‌اند. دستهٔ اول را قانون و دستورالعمل‌های سازمان بورس تعریف کرده‌اند، مثل «توقف» (جلوگیری از معامله تا ۵ روز کاری)، «تعلیق» (بیش از ۵ روز کاری)، «قیمت پایانی» و «قیمت نظری گشایش». دستهٔ دوم از بازارهای جهان آمده‌اند، مثل «کرسی»، «تیکر» و «گاو و خرس». در این صفحه تعریف دستهٔ اول از متن رسمی، معادل انگلیسی چند اصطلاح از خود دستورالعمل و ریشهٔ دستهٔ دوم از منبع‌های تاریخی نقل شده است؛ روایت بی‌منبع نیامده. «صف خرید» در متن‌های رسمی تعریف جداگانه ندارد و بخش خودش را دارد.
| واژه | کوتاه‌ترین جواب |
|---|---|
| توقف و تعلیق | جلوگیری از معامله یک ورقهٔ بهادار؛ تا ۵ روز کاری «توقف»، بیش از آن «تعلیق» |
| قیمت پایانی | میانگین موزون قیمت معاملات عادی جلسه، نه لزوماً آخرین معامله (از ۱ دی ۱۴۰۴ حجم مبنا یک سهم است) |
| صف خرید و فروش | در گفت‌وگوی روزمره، صف خرید یعنی سفارش‌های خرید در بهترین قیمت (مثلاً سقف دامنهٔ نوسان) بیشتر از سهم‌های عرضه‌شده است و صف فروش برعکس؛ تعریف رسمی مستقل ندارد |
| کرسی (Seat) | عضویت در بورس نیویورک؛ به روایت خود بورس نیویورک، از صندلی‌های اختصاصی کارگزاران از ۱۸۱۷ میلادی |
| گاو و خرس | بازار صعودی و نزولی؛ به روایت مریام‌وبستر «خرس» از ضرب‌المثل فروختن پوست خرس پیش از شکار آمده |
اصطلاحات رسمی بورس ایران: تعریف قانون و دستورالعمل
سه متن مرجع این بخش‌اند و هر سه را در ۳ آبان ۱۴۰۵ در سامانهٔ قوانین و مقررات سازمان بورس (cmr.seo.ir) خواندیم: قانون بازار اوراق بهادار (مصوب آذر ۱۳۸۴؛ نسخهٔ معتبر اصلاحی ۲۲ اسفند ۱۴۰۲)، آیین‌نامه معاملات در شرکت بورس اوراق بهادار تهران (مصوب ۲۵ دی ۱۳۸۵ شورای عالی بورس؛ نسخهٔ معتبر اصلاحی ۴ شهریور ۱۴۰۴) و دستورالعمل اجرایی نحوه انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران (نسخهٔ معتبر ۱۷ فروردین ۱۴۰۵). تعریف‌ها کوتاه شده‌اند و عبارت‌های میان گیومه، جز یکسان‌سازی املا، از متن‌اند.
تعریف قانون: بورس، کارگزار و بازارگردان
| اصطلاح | تعریف رسمی (قانون بازار اوراق بهادار، ماده ۱) |
|---|---|
| بورس | «بازاری متشکل و خودانتظام» که کارگزاران یا معامله‌گران در آن اوراق بهادار را داد و ستد می‌کنند؛ به‌صورت شرکت سهامی عام تأسیس و اداره می‌شود (بند ۳) |
| کارگزار | شخص حقوقی که اوراق بهادار را برای دیگران و به حساب آن‌ها معامله می‌کند (بند ۱۳)؛ «کارگزار/معامله‌گر» می‌تواند به نام و حساب خود هم معامله کند (بند ۱۴) |
| بازارگردان | کارگزار/معامله‌گری که با مجوز و با تعهد به افزایش نقدشوندگی، تنظیم عرضه و تقاضا و محدود کردن دامنهٔ نوسان قیمت اوراق معین، آن‌ها را داد و ستد می‌کند (بند ۱۵) |
| پذیره‌نویسی | «فرآیند خرید اوراق بهادار از ناشر» یا نمایندهٔ قانونی او و تعهد پرداخت کامل وجه آن طبق قرارداد (بند ۲۸) |
| اطلاعات نهانی | اطلاعاتی که برای عموم منتشر نشده، به اوراق بهادار، معاملات یا ناشر آن مربوط است و در صورت انتشار بر قیمت یا تصمیم سرمایه‌گذاران اثر می‌گذارد (بند ۳۲) |
تعریف آیین‌نامه: نماد، قیمت پایانی و حجم مبنا
| اصطلاح | تعریف رسمی (آیین‌نامه معاملات بورس تهران، ماده ۱) |
|---|---|
| نماد معاملاتی | «شناسه‌ای» که برای هر ورقهٔ بهادار در سامانهٔ معاملات به‌صورت یکتا تعریف شده و می‌تواند حرف، عدد یا ترکیبی از هر دو باشد (بند ۲۳) |
| قیمت پایانی | قیمت هر ورقهٔ بهادار در پایان هر جلسهٔ رسمی معاملاتی که بورس محاسبه و اعلام می‌کند (بند ۱۵) |
| حجم مبنا | تعداد اوراق بهادار از یک نوع که هر روز باید داد و ستد شود تا درصد تغییر آن روز در تعیین قیمت روز بعد ملاک باشد (بند ۱۶). از ۱ دی ۱۴۰۴ حجم مبنا در بورس تهران و فرابورس یک سهم است |
| دامنهٔ نوسان قیمت | «پایین‌ترین تا بالاترین قیمتی» که طی یک یا چند جلسهٔ رسمی معاملاتی می‌تواند در آن دامنه نوسان کند (بند ۱۸) |
تعریف دستورالعمل: توقف، تعلیق و قیمت نظری گشایش
| اصطلاح | تعریف رسمی (دستورالعمل معاملات بورس تهران) |
|---|---|
| توقف | «جلوگیری از انجام معامله» یک ورقهٔ بهادار تا حداکثر ۵ روز کاری (ماده ۱، بند ۴) |
| تعلیق | همان جلوگیری از معامله، اما بیش از ۵ روز کاری (ماده ۱، بند ۵) |
| پیش‌گشایش | مرحله‌ای که در آن سفارش‌ها ثبت، ویرایش یا حذف می‌شوند ولی معامله‌ای انجام نمی‌شود (ماده ۹، بند ۱) |
| قیمت نظری گشایش (TOP) | قیمتی که در مرحلهٔ گشایش از روی سفارش‌های ثبت‌شده با سازوکار حراج محاسبه می‌شود و معاملات گشایش با همان قیمت انجام می‌شود (ماده ۱، بند ۱۸) |
| قیمت مرجع | قیمت پایانی یا قیمت تعدیل‌شدهٔ پایانی روز معاملاتی قبل، که بورس محاسبه می‌کند (ماده ۱، بند ۱۶) |
| معامله تحت احتیاط | معامله‌ای که نقل و انتقال سهام و اوراق مرتبط با نماد در آن، پس از تکمیل فرم «اطلاع از ابهام» توسط سرمایه‌گذار انجام می‌شود (ماده ۱، بند ۲۴) |
قیمت پایانی همان آخرین قیمت معامله نیست
از این فهرست، «قیمت پایانی» بیش از بقیه با آخرین قیمت اشتباه گرفته می‌شود. طبق ماده ۲۴ دستورالعمل، اگر حجم معاملات بازار عادی یک سهم به حجم مبنا برسد یا از آن بیشتر شود، قیمت پایانی برابر با «میانگین موزون قیمت معاملات» همان جلسه در بازار عادی است. در غیر این صورت، فرمول همان ماده فقط بخشی از تغییر قیمت را به قیمت پایانی منتقل می‌کند: قیمت پایانی روز قبل + (تفاوت میانگین موزون امروز با قیمت پایانی روز قبل × حجم معاملات بازار عادی ÷ حجم مبنا). برای اوراق مشارکت و حق‌تقدم، تبصرهٔ همان ماده همیشه میانگین موزون را ملاک می‌گذارد.
حجم مبنا تاریخ هم دارد. به موجب مصوبهٔ ۲۵ آذر ۱۴۰۴ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس دربارهٔ ریزساختارهای بازار، از ۱ دی ۱۴۰۴ حجم مبنا در بورس تهران و فرابورس «برابر یک سهم» است؛ پس در زمان نگارش (آبان ۱۴۰۵) با معامله شدن دست‌کم یک سهم در بازار عادی، میانگین موزون ملاک است.
یک مثال فرضی: در یک جلسه برای «نماد فرضی الف» ۱۰۰ سهم به ۱٬۰۰۰ ریال، ۳۰۰ سهم به ۱٬۰۱۰ ریال و ۱۰۰ سهم به ۱٬۰۲۰ ریال معامله می‌شود. با حجم مبنای یک سهم، قیمت پایانی همان میانگین موزون، یعنی ۱٬۰۱۰ ریال، می‌شود، هرچند آخرین معامله با ۱٬۰۲۰ ریال بوده. قیمت پایانی همین روز، «قیمت مرجع» روز معاملاتی بعد می‌شود (اگر افزایش سرمایه یا سود نقدی در کار باشد، «قیمت تعدیل‌شدهٔ پایانی» جای آن را می‌گیرد) و دامنهٔ نوسان روزانهٔ فردا نسبت به آن سنجیده می‌شود؛ جزئیاتش را در دامنهٔ نوسان بورس چیست و چند درصد است؟ آورده‌ایم.
معنی صف خرید و صف فروش در بورس
صف خرید در گفت‌وگوی روزمرهٔ بازار یعنی سفارش‌های خرید در بهترین قیمت (مثلاً سقف دامنهٔ نوسان) بیشتر از سهم‌های عرضه‌شده در همان قیمت است؛ صف فروش همین وضعیت از سمت فروش است. این معنا عرفی است: در سه متن بالا و در مصوبهٔ ۲۰ فروردین ۱۳۹۹ سازمان بورس با عنوان «رعایت عدالت در صف‌های خرید و فروش سهام پرتقاضا …» تعریف مستقلی برای دو واژه پیدا نکردیم و متن رسمی فقط خود واژه را به کار می‌برد. شرح سازوکار صف در سقف و کف دامنه را در دامنهٔ نوسان بورس چیست و چند درصد است؟ آورده‌ایم؛ اینجا ردپای واژه در متن رسمی را می‌آوریم:
- در تعریف «سفارش دو بخشی (Iceberg order)» (دستورالعمل، ماده ۱۲، بند ۲) آمده که بخش آشکار سفارش «در صف خرید یا فروش قرار گرفته» و بخش پنهان آن، پس از معامله شدن بخش آشکار، «در نوبت قرار می‌گیرد».
- «گره معاملاتی» (ماده ۲۵) هم واژهٔ «صف سفارش خرید یا فروش» را به کار برده است. طبق این ماده، نماد در یکی از سه حالت دچار گره می‌شد: با وجود چنین صفی در پایان جلسه، «به علت عدم تقارن قیمت‌های درخواست خرید و فروش»، دست‌کم ۵ جلسهٔ پیاپی معامله نمی‌شد یا میانگین معاملات روزانه‌اش کمتر از ۵ درصد حجم مبنا بود؛ یا ۵ جلسهٔ پیاپی در سقف (یا کف) دامنهٔ نوسان می‌ماند و میانگین حجمش کمتر از ۵ درصد حجم مبنا بود. اما مصوبهٔ ۲۵ آذر ۱۴۰۴ اعمال «مقررات گره معاملاتی» را از ۱ دی ۱۴۰۴ در بورس تهران و فرابورس متوقف کرده است. متن ماده ۲۵ هنوز در دستورالعمل (نسخهٔ ۱۷ فروردین ۱۴۰۵) هست، ولی در زمان نگارش (آبان ۱۴۰۵) اعمال نمی‌شود.
- آیین‌نامه (ماده ۴) می‌گوید معاملات «با رعایت اولویت قیمت و زمان ورود سفارش به سامانه معاملاتی» انجام می‌شود. مصوبهٔ ۱۳۹۹ هم از «عمق مظنهٔ سفارش‌های خرید و فروش» حرف می‌زند و یکسان‌سازی نمایش آن را در همهٔ درگاه‌ها تصویب کرده است.
به بیان ساده، سفارش‌های هم‌قیمت به ترتیب زمان ورود پشت سر هم قرار می‌گیرند و هر بار سفارشی که زودتر رسیده معامله می‌شود. دیدن صف نه نشانهٔ آیندهٔ قیمت است و نه توصیه.
اصطلاحات بورسی به انگلیسی: معادل‌هایی که خود دستورالعمل آورده
دستورالعمل معاملات بورس تهران برای چند اصطلاح، معادل انگلیسی را در پرانتز آورده است. جدول زیر همان‌ها را با معنایی که در متن آمده نشان می‌دهد؛ معادل انگلیسی بقیهٔ اصطلاح‌ها در متن رسمی نیست و نیاورده‌ایم.
| اصطلاح فارسی و معنی در متن | معادل انگلیسی در همان بند |
|---|---|
| سفارش محدود: با قیمت مشتری یا بهتر از آن اجرا می‌شود (ماده ۱۱، بند ۱) | Limit order |
| سفارش با قیمت باز: بدون قیمت وارد می‌شود و با قیمت بهترین سفارش طرف مقابل اجرا می‌شود (ماده ۱۱، بند ۲) | Market order |
| سفارش باز-محدود: فقط در حراج پیوسته وارد می‌شود و باقیماندهٔ اجرانشده‌اش سفارشی محدود به قیمت آخرین معامله می‌شود (ماده ۱۱، بند ۳) | Market to limit order |
| سفارش به قیمت گشایش: فقط در پیش‌گشایش وارد می‌شود و در گشایش با قیمت گشایش معامله می‌شود (ماده ۱۱، بند ۴) | Market on opening order |
| سفارش متوقف: غیرفعال است تا قیمت آخرین معاملهٔ بازار به قیمت مشتری برسد یا از آن بگذرد (در خرید بالاتر، در فروش پایین‌تر) (ماده ۱، بند ۱۱) | Stop Order |
| سفارش متوقف به باز: پس از فعال شدن، سفارش با قیمت باز می‌شود (ماده ۱۱، بند ۵) | Stop loss order |
| سفارش متوقف به محدود: پس از فعال شدن، سفارش محدود با قیمتی از پیش تعیین‌شده می‌شود (ماده ۱۱، بند ۶) | stop limit order |
| اجرای دو طرفه سفارش: کارگزار همزمان خرید و فروش با حجم و قیمت یکسان وارد می‌کند (ماده ۱۲، بند ۱) | Cross order |
| سفارش دو بخشی: بخش آشکارش در صف است و بخش پنهانش غیرفعال (ماده ۱۲، بند ۲) | Iceberg order |
| سفارش انجام و ابطال: باید بلافاصله اجرا شود و بخش اجرانشده حذف می‌شود (ماده ۱۲، بند ۳) | fill & kill |
| سفارش همه یا هیچ: فقط با معامله شدن کل سفارش اجرا می‌شود و در غیر این صورت حذف می‌شود (ماده ۱۲، بند ۴) | All or Non (به همین املا در متن دستورالعمل) |
| حراج ناپیوسته: پس از ورود سفارش‌ها، معامله با قیمت نظری گشایش انجام می‌شود (ماده ۱، بند ۸) | Auction |
| قیمت نظری گشایش (ماده ۱، بند ۱۸) | TOP |
| واحد پایه سفارش: حجم هر سفارش مضرب صحیحی از آن است (ماده ۱، بند ۲۳) | LOT |
برای دیدن این سفارش‌ها در مسیر یک سفارش، چرخهٔ عمر سفارش در بورس را ببینید.
ریشهٔ اصطلاحات بورسی: از بروژ تا وال‌استریت
ماجرای «بورس»، «کرسی»، «تیکر» و زنگ معاملات را در قدیمی‌ترین بورس جهان کجاست؟ مفصل‌تر نوشته‌ایم؛ اینجا خلاصهٔ هر واژه با منبعش آمده است.
| واژه | ریشه به روایت منبع |
|---|---|
| بورس (Bourse) | به روایت موزهٔ بانک ملی بلژیک، نام «بورس» نخست به میدانی در بروژ گفته می‌شد که جلوی مهمان‌خانهٔ «تر بورسه» بود، نه به خود مهمان‌خانه. این مهمان‌خانه دست‌کم از ۱۲۸۵ میلادی در دست خانوادهٔ فان در بورسه بود و نشان خانواده سه «کیسهٔ پول» داشت؛ موزه نام و نشان این خانواده را در شکل‌گیری این پیوند بی‌تردید تعیین‌کننده می‌داند. مریام‌وبستر هم bourse را از فرانسوی میانه (در اصل «کیسهٔ پول») و لاتین قرون وسطایی bursa می‌داند |
| کرسی (Seat) | به روایت NYSE، در ۱۸۱۷ میلادی رئیس بورس نیویورک نام اوراق را یکی‌یکی می‌خواند و کارگزاران از صندلی‌های اختصاصی خود قیمت پیشنهادی را فریاد می‌زدند؛ از آن پس «seat» یعنی عضویت در بورس نیویورک |
| تیکر (Ticker) | دستگاه مخابرهٔ قیمت‌ها در ۱۸۶۷ معرفی شد (NYSE). به گفتهٔ یک دانشیار دانشگاه واشنگتن در ساینتیفیک امریکن (۲۸ خرداد ۱۴۰۵)، نام «ticker» از صدای تیک‌تیک چاپ دستگاه آمده است. «ticker symbol» نام اختصاری کوتاه هر سهم است (investor.gov)؛ معادلش در بورس ایران «نماد معاملاتی» است که آیین‌نامه آن را «شناسه»ای یکتا تعریف کرده است |
| وال‌استریت | به نوشتهٔ NYSE، هلندی‌ها در ۱۶۲۴ نیو آمستردام را در جنوب منهتن بنا کردند و حصاری ساختند که نام خیابان از آن آمده است |
اصطلاح گاو و خرس در بورس از کجا آمد؟
سایت investor.gov (کمیسیون بورس آمریکا) «بازار گاوی» را دورهٔ بالا رفتن قیمت‌ها با فضای خوش‌بینانه و «بازار خرسی» را دورهٔ پایین آمدن قیمت‌ها با فضای بدبینانه تعریف می‌کند؛ معیار معمول، تغییر ۲۰ درصد یا بیشتر در یک شاخص گستردهٔ بازار طی دست‌کم دو ماه است. این‌ها تعریف‌اند، نه پیش‌بینی.
دربارهٔ ریشه، مریام‌وبستر می‌نویسد «خرس» زودتر آمد. به گفتهٔ ریشه‌شناسان، پشت این واژه ضرب‌المثلی است دربارهٔ اینکه عاقلانه نیست پوست خرس را پیش از شکارش بفروشی. به نوشتهٔ همین منبع، در سدهٔ هجدهم میلادی «فروش پوست خرس» و «دلال پوست خرس» رایج بود و «خرس» کوتاه‌شدهٔ آن شد؛ کسی که سهمی را می‌فروشد که هنوز مال او نیست. نشریهٔ تتلر در ۱۷۰۹ و دانیل دفو در ۱۷۲۶ این واژه‌ها را به کار بردند و رسوایی «حباب دریای جنوب» در ۱۷۲۰ آن را همگانی کرد. «گاو» را به‌ظاهر همتای خرس انتخاب کردند؛ مریام‌وبستر می‌گوید این حیوان «به نظر می‌رسد» به این منظور برگزیده شده و شعر الکساندر پوپ در همان ۱۷۲۰ هر دو را کنار هم آورده است. مدخل‌های bull market و bear market در فرهنگ مریام‌وبستر نخستین کاربرد به معنای امروزی را ۱۸۵۸ ثبت کرده‌اند. در فارسی ترجمهٔ تحت‌اللفظی‌شان «بازار گاوی» و «بازار خرسی» است.
قوانین «آسمان آبی» (Blue Sky Laws) یعنی چه؟
در آمریکا قوانین اوراق بهادار هر ایالت را «Blue Sky Laws» می‌نامند؛ investor.gov می‌نویسد این قوانین برای محافظت از سرمایه‌گذاران در برابر فروش‌های متقلبانه طراحی شده‌اند. دیوان عالی آمریکا در ۲۲ ژانویهٔ ۱۹۱۷، در پروندهٔ Hall v. Geiger-Jones (جلد ۲۴۲ گزارش‌های رسمی دیوان، از صفحهٔ ۵۳۹) دربارهٔ قانون ایالت اوهایو، دلیل این نام را چنین نوشت: نام به آفتی اشاره دارد که قانون برای مقابله با آن آمده، یعنی (به نقل از پروندهٔ دیگری) «طرح‌های سفته‌بازانه‌ای که جز چند فوت آسمان آبی پایه‌ای ندارند».
چرا «بلو چیپ» و چند واژهٔ معروف دیگر نیامده‌اند؟
ریشه‌ای را آورده‌ایم که منبع معتبر و هم‌نظر داشته باشد. دربارهٔ «بلو چیپ» فرهنگ مریام‌وبستر نخستین کاربرد به معنی سهام را ۱۸۹۲ می‌داند، اما توضیحی دربارهٔ ریشه‌اش ندارد. دربارهٔ مجسمهٔ گاو وال‌استریت و ریشهٔ فارسی واژه‌هایی مثل «سهم» و «کارگزار» هم هنوز منبع قابل‌استنادی نیافته‌ایم و حدس نمی‌زنیم.
تاریخ بررسی: ۳ آبان ۱۴۰۵. متن قانون، آیین‌نامه و دستورالعمل در همین روز از cmr.seo.ir خوانده شد؛ این متن‌ها اصلاح می‌شوند. برای هر موضوع حقوقی یا اختلافی، نسخهٔ معتبر روز را از منبع رسمی ببینید.
