نماد بورسی شناسهٔ کوتاه و یکتای هر ورقهٔ بهادار در سامانهٔ معاملات است. سهم، حق‌تقدم، واحد صندوق، اوراق بدهی و قرارداد اختیار معامله هر کدام نماد جداگانه‌ای دارند و سفارش، توقف و قیمت پایانی هم برای هر نماد جدا ثبت و اعلام می‌شود. فرابورس در دستورالعمل معاملات خود نماد را شناسه‌ای یکتا برای هر ورقه می‌داند که می‌تواند حرف، عدد یا ترکیبی از هر دو باشد. نماد نه نام شرکت است، نه کد معاملاتی خود شما و نه ISIN. جدول زیر پسوندها و حرف‌های رایج را خلاصه می‌کند؛ بخش‌های بعد منبع و تاریخ هر کدام را می‌آورند.
| نشانه در نماد | معنی و میزان اطمینان |
|---|---|
| «ح» در پایان | در عمل، نماد حق‌تقدم همان سهم. در دادهٔ ۳ آبان ۱۴۰۵ هر ۶ نماد حق‌تقدم چنین بود و هیچ ردیف دیگری به «ح» ختم نمی‌شد. |
| «۳» در پایان نماد سهم | نماد مرحلهٔ معاملات پایانی؛ منبع: اطلاعیه‌های بورس تهران و فرابورس در خرداد ۱۴۰۵. |
| «۱» در اطلاعیه‌ها | نماد اصلی سهم. دیده‌بان این رقم را نشان نمی‌دهد، اما اطلاعیه‌های توقف آن را می‌نویسند. |
| «۲» در پایان | نماد دیگری از همان شرکت؛ دلیلش را در متن رسمی پیدا نکردیم. |
| «ض» یا «ط» در آغاز | در دادهٔ ما همهٔ نمادهای اختیار معامله چنین بودند («ض» اختیار خرید، «ط» اختیار فروش)؛ اما این حرف‌ها انحصاری نیستند. |
| «ج» در آغاز | قرارداد آتی (۸ از ۸ در دادهٔ ما)؛ اما ۱۳ نماد دیگر هم با «ج» شروع می‌شد. |
آخرین به‌روزرسانی آمار: ۳ آبان ۱۴۰۵. «دادهٔ ما» یعنی فهرست دیده‌بان TSETMC که پس از پایان معاملات همان روز گرفتیم و خودمان شمردیم. این فهرست همهٔ نمادها را ندارد و هر روز کمی عوض می‌شود: در سهام، نمادی که آن روز معامله نداشته باشد، به‌ویژه متوقف، معمولاً در آن نیست (۷۴۶ از ۷۴۸ نماد سهم بدون رقم معامله داشتند)؛ اما ردیف‌های بدون معاملهٔ اختیار معامله و آتی در آن هست. ۴۷ نماد سهم فهرست ۲۵ مهر در فهرست ۳ آبان نبود (۴۶ مورد را بررسی کردیم: هیچ‌کدام معامله نداشت و ۴۴ مورد «ممنوع-متوقف» بود) و ۳۷ نماد تازه آمده بود. پس اعداد شمار رسمی نیستند؛ شمار نمادهای بازار را در «بازار سرمایه ایران در اعداد» آورده‌ایم.
نماد بورسی دقیقاً چیست و چه کسی آن را تعیین می‌کند؟
تعریف رسمی
«دستورالعمل اجرایی نحوهٔ انجام معاملات اوراق بهادار در فرابورس ایران» (نسخهٔ معتبر ۱۷ فروردین ۱۴۰۵) در بند ۳۷ مادهٔ ۱ «نماد معاملاتی» را شناسه‌ای می‌داند که برای هر ورقهٔ بهادار، یکتا در سامانهٔ معاملات تعریف شده است. «دستورالعمل اجرایی نحوهٔ انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران» (همان نسخه) در مادهٔ ۸ می‌گوید نماد معاملاتی را، به تفکیک ورقه و بازارهای تعریف‌شده در سامانه، خود بورس تعیین می‌کند. برای فرابورس بند مشابهی پیدا نکردیم (فقط در بازار پایه، درج و نخستین گشایش نماد با تأیید کمیتهٔ درج است: مادهٔ ۱۳ مکرر ۲).
نماد، نام شرکت و کد معاملاتی
مادهٔ ۱۰ دستورالعمل بورس تهران حداقل اقلام هر سفارش را فهرست کرده است: نماد معاملاتی، خرید یا فروش، نوع سفارش، حجم، شرایط قیمتی و کد معاملاتی. طبق مصوبهٔ سازمان بورس دربارهٔ سجام (مصوب ۲۲ فروردین ۱۳۹۷؛ نسخهٔ اصلاحی ۱۳ آبان ۱۳۹۸)، کد معاملاتی شناسهٔ منحصربه‌فردی است که هر شخص برای ثبت مالکیت اوراق و معامله باید بگیرد. پس نماد می‌گوید چه چیزی معامله می‌شود و کد معاملاتی می‌گوید به نام چه کسی.
نماد می‌تواند عوض شود
بورس تهران در ۱۰ آبان ۱۴۰۱ اعلام کرد که با توجه به صورت‌جلسهٔ هیئت پذیرش، نماد معاملاتی یکی از شرکت‌ها از همان روز در سامانه تغییر کرده است (اطلاعیه‌های ۱۳۳۱۴۱ و ۱۳۳۱۶۰ در آرشیو TSETMC). پس نماد برچسبی است که بورس تعیین می‌کند و ممکن است عوض شود.
حرف‌ها و پسوندهای نماد: هر کدام چه می‌گوید؟
قاعدهٔ مکتوبی که حرف‌ها و پسوندهای نماد را یکی‌یکی تعریف کند در دستورالعمل‌های معاملات و پذیرش بورس تهران و فرابورس و در دستورالعمل‌های اختیار معامله و آتی پیدا نکردیم. منبع هر الگوی زیر اطلاعیهٔ رسمی بورس است یا دادهٔ دیده‌بان TSETMC در ۳ آبان ۱۴۰۵. مثال‌ها فرضی‌اند: شرکتی با نماد «نمونه».
نماد حق‌تقدم چیست؟ «ح» در پایان نماد
حق‌تقدم خرید سهام ورقه‌ای است که در افزایش سرمایه به سهامدار می‌رسد. طبق فصل دوازدهم دستورالعمل معاملات بورس تهران، دارندهٔ آن در دورهٔ پذیره‌نویسی می‌تواند آن را بفروشد یا با پرداخت مبلغ پذیره‌نویسی به سهم تبدیل کند. در عمل، نماد این ورقه همان نماد سهم است با «ح» در پایان (قاعدهٔ مکتوبی برایش پیدا نکردیم): اگر نماد سهم «نمونه» باشد، حق‌تقدم آن «نمونهح» است.
این الگو در اطلاعیه‌های رسمی دیده می‌شود: اطلاعیهٔ ۲۶۷۱۴۴ (۱۸ مهر ۱۴۰۵) دربارهٔ بازگشایی «نماد معاملاتی حق‌تقدم استفاده نشده» یک شرکت است و نماد را با «ح» نوشته، و در ۴۰٬۰۰۰ اطلاعیهٔ آخر هر بورس، ۱۴۱ از ۱۴۳ نماد حق‌تقدم دقیقاً نماد یک سهم به‌اضافهٔ «ح» بود. در دیده‌بان ۳ آبان ۱۴۰۵ هم هر ۶ نماد حق‌تقدم با «ح» تمام می‌شد و نام کامل‌شان با «ح.» شروع می‌شد؛ نماد سهم هر شرکت هم در فهرست بود و هیچ ردیف دیگری به «ح» ختم نمی‌شد.
حق‌تقدم و سهم به هم وابسته‌اند: طبق تبصرهٔ ۵ مادهٔ ۱۷ مکرر ۱ همان دستورالعمل، همزمان با توقف نماد سهم در اثر تغییر شدید قیمت، معاملات اوراق مرتبط با آن نماد، یعنی حق‌تقدم و اوراق مشتقه، هم متوقف می‌شود.
رقم پایانی نماد یعنی چه؟ ۱، ۲ و ۳
در دیده‌بان ۳ آبان ۱۴۰۵، از ۱٬۱۳۴ ردیف سهم ۷۴۸ ردیف بدون رقم بود، ۳۷۶ ردیف با «۳» تمام می‌شد و ۱۰ ردیف با «۲». رقم پایانی هر ردیف با آخرین نویسهٔ کد ۱۲ رقمی نماد برابر بود (بدون رقم یعنی ۱). پس در نمادهای سهم این داده، رقم پایانی همان شمارهٔ نماد در شرکت بود؛ تعریف رسمی‌ای برایش پیدا نکردیم و اوراق بدهی و صندوق‌ها را بررسی نکرده‌ایم. در TSETMC و اطلاعیه‌ها رقم لاتین است (مثلاً «نمونه3»)؛ ما آن را فارسی نوشته‌ایم، جز در نقل اطلاعیه‌ها.
اطلاعیه‌های رسمی همین «۱» پنهان را نشان می‌دهند. در آرشیو TSETMC (۴۰٬۰۰۰ اطلاعیهٔ آخر هر بورس، تا ۳ آبان ۱۴۰۵)، عنوان اطلاعیه‌های «توقف نماد (…)» در بورس تهران ۱۶٬۵۳۸ بار و در فرابورس ۱۰٬۲۵۶ بار نماد را با «۱» نوشته است، مثلاً «توقف نماد (نمونه۱)». فقط ۸۱ مورد جز این بود: ۷۲ با «۲»، ۵ با «۳» (همه برای یک نماد، از دی ۱۴۰۱ تا فروردین ۱۴۰۲، پیش از آغاز مرحلهٔ پایانی) و ۴ بدون رقم.
«۲» در دادهٔ ما ۱۰ نماد سهم بود که نماد بدون رقم همان شرکت را هم داشتند؛ دلیلش را در متن رسمی پیدا نکردیم. اطلاعیهٔ ۱۴۵۱۶۸ بورس تهران (۱۴ فروردین ۱۴۰۲) نشان می‌دهد ارقام ۱ و ۲ و ۳ در یکی از شرکت‌ها نمادهای دسته‌های مختلف سهامدار بوده و در یک نماد ادغام شده است؛ این را به «۲»های امروز تعمیم نمی‌دهیم. «۴» را هم بورس تهران پیش از ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ برای مرحلهٔ پایانی به کار می‌برد؛ معنی عمومی آن را تأیید نکردیم.
نماد اختیار معامله: «ض» و «ط» در آغاز (و «ج» برای آتی)
در دیده‌بان ۳ آبان ۱۴۰۵ همهٔ ۱٬۱۰۳ نماد اختیار معامله با «ض» یا «ط» شروع می‌شد: ۶۸۰ نماد با «ض» که نام کامل‌شان با «اختیارخ» (اختیار خرید) شروع می‌شد و ۴۲۳ نماد با «ط» که نام کامل‌شان با «اختیارف» (اختیار فروش) شروع می‌شد.
اما این حرف‌ها انحصاری نیستند: ۲۵ نماد غیراختیار (از جمله صندوق و اوراق بدهی) هم با «ض» یا «ط» شروع می‌شدند. هر ۸ قرارداد آتی فهرست با «ج» شروع می‌شد و نام کامل‌شان با «آتی» آغاز می‌شد، ولی ۱۳ نماد دیگر هم با «ج» آغاز می‌شد. برای شناختن نوع ابزار، ستون نام کامل دیده‌بان را ببینید. این بخش فقط معنی حرف‌هاست، نه سازوکار اختیار معامله و آتی.
مرحلهٔ معاملات پایانی و «نماد۳» چیست؟
طبق بند ۵ مادهٔ ۹ دستورالعمل معاملات بورس تهران، «مرحلهٔ معاملات پایانی» (TAL) پانزده دقیقهٔ پایانی جلسه است که در آن ورود سفارش و معامله با قیمت پایانی ممکن است. اطلاعیه‌های رسمی خرداد ۱۴۰۵ دربارهٔ آن این‌ها را می‌گویند:
- بورس تهران (اطلاعیه‌های ۱۳ و ۱۶ خرداد ۱۴۰۵) و فرابورس (اطلاعیه‌های همان روزها): از شنبه ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ ساعت پایان جلسهٔ معاملاتی ۱۲:۳۰ است و مرحلهٔ پایانی از ۱۲:۴۵ تا ۱۳:۰۰ برای نمادهای سهامی بازار اول و دوم برگزار می‌شود.
- معاملهٔ این مرحله در نماد جداگانه‌ای انجام می‌شود: فرابورس نوشته است معاملات این مرحله در «نماد3» انجام می‌شود، و بورس تهران نوشته است نماد این مرحله از «نماد4» به «نماد3» تغییر می‌کند.
این مرحله پیش‌تر، از ۲۰ آبان ۱۴۰۴، برای تابلوی اصلی بازار اول بورس تهران برگزار شده بود (اطلاعیهٔ ۲۳۵۸۰۳)؛ عنوان اطلاعیه‌های خرداد ۱۴۰۵ از «آغاز مجدد» آن می‌گوید. سه نماد «۳» پرمعاملهٔ ۳ آبان ۱۴۰۵ را هم بررسی کردیم: معاملات هر سه فقط بین ۱۲:۴۵:۰۶ و ۱۲:۵۹:۴۹ و با قیمت پایانی نماد اصلی همان سهم انجام شده بود. ترتیب مراحل روز معاملاتی را در «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟» توضیح داده‌ایم.
شمار ردیف‌های «۳» در دو دادهٔ ما فرق داشت: ۲۷۳ ردیف در دادهٔ ۲۵ مهر مقالهٔ «بازار سرمایه ایران در اعداد» و ۳۷۶ ردیف در دادهٔ ۳ آبان، که فقط ۱۷۴ نمادشان مشترک بود. دلیلش را نمی‌دانیم و این عدد شمار رسمی نیست.
نماد چگونه ساخته می‌شود؟ طول، حروف و حرف اول
از ۷۴۸ نماد سهم بدون رقم در دیده‌بان ۳ آبان ۱۴۰۵، طول نمادها از ۲ تا ۱۱ نویسه بود و ۶۸۶ نماد (حدود ۹۲ درصد) ۴ تا ۶ نویسه داشتند؛ هیچ‌کدام رقم یا حرف لاتین نداشت و ۷ نماد فاصله داشتند. قاعدهٔ رسمی‌ای برای سقف طول یا شیوهٔ مخفف‌سازی پیدا نکردیم؛ این‌ها فقط توصیف همان روز است. حرف اول نماد هم اغلب با گروه صنعتی شرکت (طبقه‌بندی TSETMC) هم‌خوان بود:
| حرف اول | گروه صنعتی در دادهٔ TSETMC |
|---|---|
| «غ» | هر ۳۷ نماد: محصولات غذایی و آشامیدنی به جز قند و شکر |
| «ث» | هر ۲۲ نماد: انبوه‌سازی، املاک و مستغلات |
| «خ» | ۳۶ از ۳۹ نماد: خودرو و ساخت قطعات |
| «ق» | ۱۵ از ۱۷ نماد: قند و شکر |
| «د» | ۳۷ از ۴۳ نماد: مواد و محصولات دارویی |
| «و» | ۴۶ از ۱۰۴ نماد: سرمایه‌گذاری‌ها؛ بقیه در گروه‌های دیگر |
این الگو قاعده نیست و استثنا دارد (ردیف آخر را ببینید)؛ فقط برای آشنایی با نماد است و مبنای هیچ تصمیم معاملاتی نیست.
نماد، کد ۵ رقمی، کد ۱۲ رقمی و ISIN
زبانهٔ «شناسه» در صفحهٔ هر نماد در TSETMC چند کد کنار هم نشان می‌دهد. جدول زیر آن‌ها را با یک مثال فرضی توضیح می‌دهد؛ کدها ساختگی‌اند اما با همان قاعده ساخته شده‌اند.
| شناسه | مثال فرضی و معنی |
|---|---|
| نماد فارسی | «نمونه»؛ نامی که در دیده‌بان و سفارش می‌بینید. نماد مرحلهٔ پایانی «نمونه۳» است. |
| کد ۴ رقمی شرکت | DEMO؛ کد لاتین شرکت. |
| کد ۵ رقمی نماد | DEMO1؛ کد شرکت و شمارهٔ نماد. برای «نمونه۳» می‌شود DEMO3. |
| کد ۱۲ رقمی نماد | IRO1DEMO0001؛ آخرین نویسه شمارهٔ نماد است. برای «نمونه۳» می‌شود IRO1DEMO0003. |
| «کد ۱۲ رقمی شرکت» (به برداشت ما، همان ISIN) | IRO1DEMO0009؛ آخرین نویسه رقم کنترل است و برای هر دو نماد یکی است. |
طبق توضیح ANNA (مرجع ثبت استاندارد ISO 6166)، ISIN برای سهام، بدهی، مشتقه و شاخص‌ها به کار می‌رود و ۱۲ نویسه دارد: دو نویسهٔ کد کشور، ۹ نویسهٔ شمارهٔ ملی ورقه و یک رقم کنترل. در جدول اعضای ANNA (بازدید ۳ آبان ۱۴۰۵)، نهاد شماره‌گذار ملی ایران (پیشوند IR) «شرکت مدیریت فناوری بورس تهران» ثبت شده است.
TSETMC آخرین کد جدول بالا را «کد ۱۲ رقمی شرکت» نامیده و واژهٔ ISIN را در زبانهٔ «شناسه» نیاورده است؛ ما آن را ISIN می‌دانیم، چون ساختار و رقم کنترلش با استاندارد هم‌خوان است: در هر ۷۴۸ نماد سهم بدون رقم این کد از آزمون رقم کنترل می‌گذشت، در حالی که «کد ۱۲ رقمی نماد» فقط در ۷۸ مورد (حدود یک‌دهم، در حد تصادف). در نمونه‌ای ۲۵۵ ابزاری از ۲۱ گروه (از ۲۷ گروه کد) هم هر ۲۵۵ کد این آزمون را گذراند؛ و در همان ۷۴۸ نماد، نویسه‌های پنجم تا هشتم کد ۱۲ رقمی با کد ۴ رقمی شرکت برابر بود. این برداشت ماست، نه تعریف رسمی TSETMC.
نتیجهٔ مهم: ISIN و نماد یکی نیستند. در ۳۸۶ جفت «نماد اصلی و نماد ۳ یا ۲ همان شرکت» که بررسی کردیم، «کد ۱۲ رقمی شرکت» هر جفت یکی بود و فقط نویسهٔ آخر کد ۱۲ رقمی نماد فرق داشت. پس چند نماد می‌توانند یک ISIN داشته باشند و نماد می‌تواند عوض شود.
دو مشاهدهٔ دیگر از دادهٔ ۳ آبان، که منبع رسمی‌ای برایشان پیدا نکردیم: نویسهٔ سوم با گروه ابزار می‌خواند (O سهم، مشتقه و چند ابزار دیگر، B اوراق بدهی، T صندوق، R حق‌تقدم) و در سهام، نویسهٔ چهارم با بازار (1 بورس تهران با ۳۶۳ نماد، 3 بازار اول و دوم فرابورس با ۲۴۱، 5 نوآفرین با ۸ و 7 بازار پایه با ۱۳۶ نماد). این شمارها با مقالهٔ «بازار سرمایه ایران در اعداد» (۲۵ مهر: ۳۶۳، ۲۴۱، ۱۰ و ۱۵۴ نماد) در نوآفرین و بازار پایه فرق دارد، به دو دلیل: آن مقاله نمادهای «۲» و «۴» را هم شمرده بود، و فهرست دیده‌بان نمادهای سهم را تقریباً فقط با معاملهٔ همان روز نشان می‌دهد؛ ۲۴ نماد بازار پایه و ۲ نماد نوآفرین فهرست ۲۵ مهر در ۳ آبان معامله نداشتند و ۸ نماد پایهٔ تازه آمده بود.
نماد متوقف یعنی چه؟
نماد با وضعیت نماد فرق دارد. مصوبهٔ ۲۹ دی ۱۳۹۴ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس، به استناد دستورالعمل معاملات فرابورس، ملاک باز یا متوقف بودن نماد را امکان یا عدم امکان انجام معامله در آن می‌داند؛ باز بودن نماد در پیش‌گشایش، که معامله‌ای انجام نمی‌شود، موضوعیت ندارد. دستورالعمل معاملات بورس تهران نماد را در موارد معینی متوقف می‌کند (دستورالعمل فرابورس هم موارد مشابهی دارد)، از جمله:
- یک روز کاری قبل از مجمع عمومی و قبل از جلسهٔ هیئت‌مدیره‌ای که دربارهٔ تغییر سرمایه تصمیم می‌گیرد (مادهٔ ۱۵). جزئیات مجمع را در «مجمع و سود نقدی» آورده‌ایم.
- افشای اطلاعات بااهمیت: نماد خودکار متوقف می‌شود؛ برای گروه «الف» تا نخستین جلسهٔ بعد و برای گروه «ب» بسته به ساعت افشا (مادهٔ ۱۶ مکرر).
- افزایش بیش از ۵۰ درصد یا کاهش بیش از ۳۰ درصد قیمت پایانی طی ۱۵ جلسهٔ معاملاتی متوالی در دامنهٔ عادی نوسان (مادهٔ ۱۷ مکرر ۱)؛ توضیح دامنهٔ نوسان در «دامنهٔ نوسان بورس چیست؟» آمده است.
در صفحهٔ نماد در TSETMC برچسب‌هایی مانند «مجاز» و «ممنوع-متوقف» برای وضعیت نماد دیده می‌شود. معنی هر برچسب را در متن رسمی تعریف‌شده نیافتیم. دلیل توقف را در زبانهٔ «اطلاعیه» همان صفحه بخوانید.
آنچه تأیید نکردیم
- معنی رقم ۲، معنی عمومی رقم ۴ (جز نماد مرحلهٔ پایانی در بورس تهران پیش از ۱۶ خرداد ۱۴۰۵) و دلیل انتخاب حرف‌های «ض»، «ط» و «ج».
- هر قاعدهٔ رسمی دربارهٔ طول نماد یا شیوهٔ ساختن مخفف از نام شرکت.
- معنی نویسه‌های سوم و چهارم کد ۱۲ رقمی؛ فقط هم‌خوانی‌شان با دادهٔ ۳ آبان را شمرده‌ایم.
- شمار کامل نمادها: دیده‌بان نمادهای سهم بدون معاملهٔ همان روز را معمولاً ندارد.
ما این صفحه را دست‌کم هر سه ماه یک بار بازبینی می‌کنیم؛ تاریخ هر عدد کنار خودش آمده است.
