حقیقی و حقوقی در بورس یعنی دو نوع دارندهٔ کد معاملاتی: حقیقی یک فرد است و حقوقی یک شرکت یا نهاد. شخص حقیقی با کد ملی در سامانهٔ جامع اطلاعات مشتریان (سجام) ثبت‌نام می‌کند و شخص حقوقی با شناسهٔ ملی ثبت می‌شود و نمایندهٔ حقیقی دارد. TSETMC (پایگاه شرکت مدیریت فناوری بورس تهران) هر روز حجم و ارزش خرید و فروش هر نماد را به همین دو گروه تقسیم می‌کند. «حقوقی» به معنای «بزرگ»، «حرفه‌ای» یا «آگاه‌تر» نیست و ارقام این دو گروه هم سیگنال خرید یا فروش نیست. در ادامه می‌بینید این برچسب‌ها از کجا آمده‌اند، ستون‌های TSETMC دقیقاً چه چیزی را می‌شمارند و چه آمار رسمی‌ای دربارهٔ کدهای حقیقی و حقوقی منتشر شده است.
زمان نگارش: ۳ آبان ۱۴۰۵. تاریخ و منبع هر عدد کنار خودش آمده است. آمار سالانه از گزارش سپرده‌گذاری مرکزی و آمار روزانه از TSETMC است.
تفاوت حقیقی و حقوقی در بورس: چهار عبارتی که با هم اشتباه گرفته می‌شوند
| عبارت | معنا در بازار سرمایه |
|---|---|
| حقیقی | یک فرد. در سجام با کد ملی ثبت‌نام می‌کند؛ ثبت‌نام زیر ۱۸ سال فقط با ولی یا قیم ممکن است (پرسش‌های متداول سجام). |
| حقوقی | شرکت یا نهادی که با شناسهٔ ملی ثبت می‌شود. سجام در زمان نگارش ثبت‌نام شرکت‌های تجاری و غیرتجاری را می‌پذیرد (همان صفحه). |
| نهادی | ردهٔ قانونی جدا با فهرست مشخص (مصوبهٔ ۲۸ مرداد ۱۴۰۳). همهٔ اشخاص حقوقی را شامل نمی‌شود. |
| خارجی | فردی که تابعیت ایران را ندارد، شخص حقوقی ثبت‌شده در خارج از ایران، یا شخص حقوقی ایرانی که بیش از ۵۰ درصد سرمایه‌اش در دست این دو گروه است (آیین‌نامهٔ هیئت وزیران، ۲۹ فروردین ۱۳۸۹). |
منبع هر ردیف کنارش آمده و صفحه‌ها را در ۳ آبان ۱۴۰۵ خوانده‌ایم. ثبت‌نام اشخاص خارجی مسیر جدایی دارد و در این صفحه نیامده؛ سپرده‌گذاری مرکزی برای آن بخش مستقل دارد (تعریف شخص خارجی).
اشخاص حقیقی و حقوقی در قانون بازار اوراق بهادار
قانون بازار اوراق بهادار (مصوب ۱ آذر ۱۳۸۴؛ نسخهٔ معتبر ۲۲ اسفند ۱۴۰۲ در پایگاه قوانین و مقررات بازار سرمایه) در چند جا میان حقیقی و حقوقی فرق می‌گذارد یا هر دو را یکسان می‌گیرد:
- تعریف‌ها: در ماده ۱ پنج نقش بازار هر کدام «شخص حقوقی» تعریف شده‌اند: ناشر (بند ۱۲)، کارگزار (بند ۱۳)، کارگزار/معامله‌گر (بند ۱۴)، مشاور سرمایه‌گذاری (بند ۱۶) و سبدگردان (بند ۱۷). کارگزار/معامله‌گر می‌تواند به نام و حساب خودش هم معامله کند. یعنی «حقوقی» نام قالب ثبت یک شخص است، نه نشانهٔ بزرگی یا رفتار او.
- سقف مالکیت: طبق ماده‌های ۵۴ و ۵۵، هیچ «سهامدار حقیقی یا حقوقی» نمی‌تواند به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم بیش از ۲٫۵ درصد سهام خود شرکت بورس یا بیش از ۵ درصد سهام شرکت سپرده‌گذاری مرکزی را داشته باشد. بورس طبق بند ۳ ماده ۱ در قالب شرکت سهامی عام تأسیس می‌شود؛ پس سقف دربارهٔ سهام همین دو شرکت است، نه سهام شرکت‌هایی که در بورس معامله می‌شوند. در این سقف‌ها قانون حقیقی و حقوقی را یکسان می‌بیند.
- مسئولیت: ماده ۵۱ می‌گوید اگر شخص حقوقی تخلفی کند، مجازات‌ها دربارهٔ اشخاص حقیقی‌ای اجرا می‌شود که از طرف آن شخص مسئولیت تصمیم‌گیری داشته‌اند.
- سرمایه‌گذاران خارجی: نظارت بر سرمایه‌گذاری «اشخاص حقیقی و حقوقی خارجی» در بورس از وظایف هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس است (بند ۱۴ ماده ۷).
نهادی یعنی چه و چرا با حقوقی یکی نیست؟
بند ۲۷ ماده ۱ «عرضهٔ خصوصی» را فروش مستقیم اوراق بهادار توسط ناشر به «سرمایه‌گذاران نهادی» تعریف می‌کند. هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس در مصوبهٔ ۲۸ مرداد ۱۴۰۳ این گروه را چهار دسته شمرده است:
- بانک‌ها، بیمه‌ها و صندوق‌های بازنشستگی؛
- هلدینگ‌ها، شرکت‌های سرمایه‌گذاری، صندوق‌های سرمایه‌گذاری و شرکت‌های تأمین سرمایه که نزد سازمان بورس ثبت شده‌اند؛
- سازمان‌ها و نهادهای دولتی و عمومی؛
- شرکت‌های دولتی.
پس در قانون بازار اوراق بهادار «نهادی» عنوانی با فهرست مشخص و برای هدفی مشخص (عرضهٔ خصوصی) است و هر شرکتی را در بر نمی‌گیرد. TSETMC هم در زبانهٔ «حقیقی-حقوقی» فقط دو ردیف دارد و ردیفی برای «نهادی» نشان نمی‌دهد.
ثبت‌نام و کد معاملاتی: حقیقی و حقوقی چه فرقی دارند؟
طبق مصوبهٔ راه‌اندازی سجام (نسخهٔ اصلاحی ۱۳ آبان ۱۳۹۸)، کد معاملاتی شناسهٔ منحصربه‌فردی است که هر شخص برای ثبت مالکیت اوراق بهادار یا معامله در بازار سرمایه باید بگیرد و ثبت مشتری و صدور کد برای «هر شخص حقیقی و حقوقی» انجام می‌شود. سپرده‌گذاری مرکزی هم می‌نویسد هر شخص اعم از حقیقی و حقوقی برای معامله باید کد سهامداری یکتا داشته باشد. مسیر ثبت‌نام اما فرق می‌کند.
ثبت‌نام شخص حقیقی در سجام
- در ثبت‌نام اولیه شمارهٔ موبایل و کد ملی را وارد می‌کند و «نوع مشتری» را حقیقی انتخاب می‌کند.
- پس از «راستی‌آزمایی» (استعلام هویت، کدهای سهامداری و حساب بانکی) کد پیگیری می‌گیرد و با احراز هویت حضوری یا غیرحضوری «سجامی» می‌شود.
- ثبت‌نام زیر ۱۸ سال فقط با ولی یا قیم ممکن است.
ثبت‌نام شخص حقوقی در سجام
- با شناسهٔ ملی و نوع مشتری «حقوقی» ثبت‌نام می‌شود و باید یک نمایندهٔ حقیقی معرفی کند که خودش سجامی شده باشد. اعضای هیئت‌مدیره، صاحبان امضا و اشخاص مجاز به سفارش هم باید پیش‌تر به‌عنوان شخص حقیقی در سجام ثبت‌نام کرده و سجامی شده باشند.
- اساسنامه و آخرین روزنامهٔ رسمی شرکت، همراه با فرم صورتجلسه و نامهٔ رسمی امضاشده توسط اعضای هیئت‌مدیره، در سجام بارگذاری می‌شود. نماینده در زمان نگارش باید حضوری به یکی از کارگزاری‌های منتخب مراجعه کند.
- طبق مصوبهٔ ۴ بهمن ۱۴۰۴ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس دربارهٔ شناسایی مشتریان حقوقی ایرانی، «سجامی شدن» شخص حقوقی فقط با سجامی شدن دارندگان امضای مجاز انجام می‌شود و اطلاعات مدیران و صاحبان امضا باید با آگهی روزنامهٔ رسمی بخواند.
TSETMC حقیقی و حقوقی را چطور گزارش می‌کند؟
در TSETMC صفحهٔ هر نماد زبانهٔ «حقیقی-حقوقی» دارد. برای هر روز معاملاتی چهار ستون «خرید حقیقی»، «خرید حقوقی»، «فروش حقیقی» و «فروش حقوقی» نشان می‌دهد. در فیلتر دیده‌بان هم فیلدهایی مثل «تعداد خریدار حقیقی» و «حجم فروش حقوقی» هست؛ برای استفاده از آن‌ها باید در «تنظیمات»، بخش «اطلاعات تکمیلی»، گزینهٔ «حقیقی و حقوقی» را فعال کرد. ردیف‌ها یعنی:
| عنوان در TSETMC | یعنی چه |
|---|---|
| تعداد | شمار خریداران (یا فروشندگان) آن گروه در آن روز. |
| حجم | شمار سهم یا واحدی که آن گروه خریده یا فروخته است. درصد کنارش سهم گروه از کل حجم همان سمت (خرید یا فروش) است. |
| ارزش | ارزش ریالی همان معاملات. |
| قیمت میانگین | ارزش تقسیم بر حجم همان گروه و همان سمت. |
| تغییر مالکیت حقوقی به حقیقی | حجم فروش حقوقی منهای حجم خرید حقوقی؛ مثبت یعنی حقوقی‌ها در مجموع فروشنده بوده‌اند. |
معنای ردیف‌ها را از صفحهٔ TSETMC (بازدید ۳ آبان ۱۴۰۵) و برنامهٔ جاوااسکریپتی همان صفحه خوانده‌ایم. دو نکته: TSETMC در صفحه‌هایی که بررسی کردیم توضیح نداده هر معامله را بر چه مبنایی «حقیقی» یا «حقوقی» می‌شمارد و صندوق‌ها یا بازارگردان‌ها در کدام ردیف می‌نشینند (فرض ما نوع ثبت کد معاملاتی است)؛ و «تعداد» را نمی‌توان بین چند نماد جمع زد، چون یک خریدار می‌تواند در چند نماد خرید کند.
سرانهٔ خرید و فروش حقیقی چیست؟
«سرانهٔ خرید حقیقی» را منابع آموزشی و ابزارهای بازار معمولاً حجم یا ارزش خرید حقیقی‌ها تقسیم بر تعداد خریداران حقیقی می‌گیرند؛ «سرانهٔ فروش» هم به همین ترتیب. TSETMC ردیفی با این نام ندارد، اما از دو ردیف «ارزش» و «تعداد» جدول بالا قابل محاسبه است. تعریف رسمی‌اش را پیدا نکردیم.
مثال با «شرکت فرضی الف»: اگر حقیقی‌ها در یک روز ۱٬۰۰۰ میلیارد ریال خریده باشند و ۲۰۰ خریدار داشته باشند، سرانهٔ خرید ۵ میلیارد ریال است. این فقط یک میانگین است و نمی‌گوید پول میان خریداران چطور پخش شده؛ مبنای شمارش «تعداد» (کد یا نفر) را هم TSETMC توضیح نداده. مثل بقیهٔ ارقام این صفحه، توصیف گذشته است و سیگنال خرید یا فروش نیست.
ورود پول حقیقی چیست و چرا با «خروج پول حقوقی» هم‌اندازه است؟
هر سهمی که دست‌به‌دست می‌شود یک خریدار دارد و یک فروشنده، و هر طرف یا حقیقی است یا حقوقی؛ پس جمع خرید حقیقی‌ها و حقوقی‌ها همیشه با جمع فروش آن‌ها برابر است. این را روی فهرست کلی آمار حقیقی و حقوقی TSETMC در ۳ آبان ۱۴۰۵ برای هر ۲٬۲۰۷ ردیف آن سنجیدیم (از نظر حجم) و حتی یک سهم تفاوت نبود.
مثال با «شرکت فرضی الف»: اگر در یک روز حقیقی‌ها در مجموع ۱۰ میلیون سهم این شرکت را خریده و ۸ میلیون سهم فروخته باشند، حقوقی‌ها ناچار ۲ میلیون سهم بیشتر فروخته‌اند تا خریده‌اند. اینکه خرید و فروش خود حقوقی‌ها چقدر بوده، به معامله‌های درون‌گروهی بستگی دارد:
- اگر هیچ معامله‌ای میان دو حقیقی یا دو حقوقی نشده باشد، حقوقی‌ها ۸ میلیون سهم خریده و ۱۰ میلیون سهم فروخته‌اند.
- اگر ۵ میلیون سهم میان خود حقیقی‌ها دست‌به‌دست شده و میان حقوقی‌ها معامله‌ای نشده باشد، حقوقی‌ها ۳ میلیون سهم خریده و ۵ میلیون سهم فروخته‌اند.
در هر دو حالت «تغییر مالکیت حقوقی به حقیقی» (فروش حقوقی منهای خرید حقوقی) همان ۲ میلیون سهم است؛ فقط همین تفاضل ثابت می‌ماند. ابزاری که «ورود پول حقیقی» را خرید منهای فروش حقیقی‌ها حساب کند هم برای همین نماد عددی مثبت نشان می‌دهد. این دو یک اتفاق را از دو طرف می‌بینند.
عبارت «ورود پول حقیقی» را در صفحهٔ نماد و دیده‌بان TSETMC ندیدیم. رسانه‌های بازار سرمایه آن را به کار می‌برند؛ مثلاً سنا در گزارش هفتگی ۲۵ مهر ۱۴۰۵ دربارهٔ صندوق‌های طلا و نقره از «ورود پول حقیقی» و «خروج پول حقیقی» نوشته است. تعریف رسمی آن را پیدا نکردیم و هر منبع ممکن است آن را جور دیگری حساب کند، مثلاً بر پایهٔ حجم یا بر پایهٔ ارزش؛ پس دو عدد با این نام لزوماً قابل مقایسه نیستند. این اعداد جابه‌جایی مالکیت در گذشته را توصیف می‌کنند و دربارهٔ قیمت آینده یا درستی تصمیم کسی چیزی نمی‌گویند.
تعداد سهامداران حقیقی و حقوقی: کدهای مالکیت در آمار سپرده‌گذاری مرکزی
گزارش سالانهٔ ۱۴۰۴ سپرده‌گذاری مرکزی (جدول ۵-۵) «کدهای مالکیت (کد سهامداری)» را به تفکیک نوع شمرده است:
| نوع کد مالکیت | سال ۱۴۰۴ |
|---|---|
| حقیقی | ۵۶٬۶۸۹٬۳۱۶ |
| حقوقی | ۲۰۵٬۴۴۷ |
| خارجی | ۴٬۶۰۶ |
| جمع «کل کدهای فعال» | ۵۶٬۸۹۹٬۳۶۹ |
سه ردیف بالا دقیقاً با جمع می‌خواند. کل کدهای موجود در سامانه در همین جدول ۶۴٬۰۹۸٬۱۲۰ بوده که ۵۶٬۸۹۹٬۳۶۹ تای آن «فعال» شمرده شده است. طبق محاسبهٔ ما کدهای حقوقی حدود ۰٫۳۶ درصد جمع کدهای فعال‌اند. طبق ستون «درصد تغییرات» گزارش، شمار کدهای حقوقی نسبت به سال ۱۴۰۳ حدود ۵٫۵۶ درصد و شمار کدهای حقیقی حدود ۰٫۸۶ درصد بیشتر شده است. سه نکته:
- این‌ها کد مالکیت است، نه شمار «سهامداران» یا «معامله‌گران فعال»؛ گزارش نگفته «فعال» یعنی چه و این کدها به چند نفر تعلق دارند.
- در ستون ۱۴۰۳ همین جدول، جمع سه ردیف ۴٬۳۱۳ بیشتر از ردیف «جمع» است؛ برای همین فقط ستون ۱۴۰۴ را آورده‌ایم و از ۱۴۰۳ فقط درصد تغییرات را.
- آمار سجام جداست: طبق اطلاعیهٔ سپرده‌گذاری مرکزی، تا ۲۰ مهر ۱۴۰۵ در سجام ۴۸٬۶۸۷٬۲۱۲ نفر ثبت‌نام و ۴۱٬۱۳۴٬۸۷۹ نفر احراز هویت کرده‌اند. این اطلاعیه آن‌ها را به حقیقی و حقوقی تفکیک نکرده و شمار معامله‌گران فعال هم معرفی نکرده است.
سایر اعداد بازار (نماد، کارگزاری، صندوق) در «بازار سرمایه ایران در اعداد» آمده است.
نمونهٔ آمار روزانه: سهم حقیقی و حقوقی از معاملات سهام
برای دیدن اندازهٔ دو گروه در معاملات، آمار «حقیقی-حقوقی» TSETMC را برای ۷۵۸ نماد سهام در ۳ آبان ۱۴۰۵ جمع کردیم. این شمارش ماست، نه آمار رسمی:
- شامل: سهام بورس تهران، فرابورس و بازار پایه.
- بدون: نمادهایی که با «۳» تمام می‌شوند و در مرحلهٔ معاملات پایانی معامله می‌شوند، و صندوق‌ها، اوراق بدهی، حق‌تقدم و اختیار معامله.
- کنترل: ارزش هر نماد را با ارزش معاملات همان نماد در دیده‌بان تطبیق دادیم و برابر بود.
- تعریف گروه‌ها: «حقیقی» و «حقوقی» همان چیزی است که TSETMC حقیقی و حقوقی شمرده؛ مبنای آن را TSETMC توضیح نداده.
| ۳ آبان ۱۴۰۵، ۷۵۸ نماد سهام (محاسبهٔ ما) | سهم حقیقی‌ها و حقوقی‌ها |
|---|---|
| از ارزش خرید | حقیقی ۶۳٫۹ درصد، حقوقی ۳۶٫۱ درصد |
| از ارزش فروش | حقیقی ۷۰٫۸ درصد، حقوقی ۲۹٫۲ درصد |
در ۳ آبان ۱۴۰۵ از این ۷۵۸ نماد ۷۵۶ نماد معامله داشتند و ارزش معامله‌های آن‌ها روی هم حدود ۳۶٫۲ همت بود (هر همت ۱۰ هزار میلیارد ریال). به گزارش TSETMC ارزش معاملات کل بازارهای بورس و فرابورس همان روز حدود ۱۱۶٫۶ همت بود؛ بخش بزرگی از بقیه مربوط به صندوق‌هاست و در این جدول نیامده. این ۷۵۸ نماد با ۷۶۸ نماد شمارش ۲۵ مهر ۱۴۰۵ در «بازار سرمایه ایران در اعداد» یکی نیست: فهرست دیده‌بان عوض شده و ۴۷ نماد آن شمارش در فهرست ۳ آبان نیستند؛ برای ۴۶ تای آن‌ها تعداد معاملهٔ ۳ آبان صفر بود.
این سهم‌ها ثابت نیستند. در ۱۰ روز معاملاتی از ۲۰ مهر تا ۳ آبان ۱۴۰۵، سهم حقیقی‌ها از ارزش خرید بین ۵۷٫۰ و ۷۷٫۰ درصد و از ارزش فروش بین ۵۹٫۰ و ۸۳٫۸ درصد بود. (در روزهای پیش از ۳ آبان، TSETMC برای ۲۸ تا ۴۳ نماد از فهرست امروز پاسخ خطا برگرداند و این نمادها در جمع نیامده‌اند.)
میان نمادها هم فرق بزرگ است: در ۳ آبان، در ۱۶۰ نماد حقوقی‌ها بیش از نیمی از ارزش خرید را انجام دادند و در ۳۲۷ نماد کمتر از ۱۰ درصد را؛ میانهٔ سهم حقوقی‌ها از ارزش خرید هر نماد ۱۶٫۲ درصد بود. این‌ها فقط تصویری از روزهای گذشته‌اند؛ دربارهٔ درستی رفتار هیچ‌یک از دو گروه چیزی نمی‌گویند و مبنای مناسبی برای تصمیم خرید یا فروش نیستند.
منابع برای بررسی و به‌روزرسانی
- قانون بازار اوراق بهادار و مصوبهٔ فهرست سرمایه‌گذاران نهادی در پایگاه قوانین و مقررات بازار سرمایه
- پرسش‌های متداول سجام و گزارش سالانهٔ ۱۴۰۴ سپرده‌گذاری مرکزی
- زبانهٔ «حقیقی-حقوقی» در صفحهٔ هر نماد در TSETMC
ما این صفحه را دست‌کم هر سه ماه بازبینی می‌کنیم. اگر می‌خواهید بدانید سفارش یک خریدار و یک فروشنده چگونه به هم می‌رسد، «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟» را بخوانید.
