سجام کد نیست، سامانه است؛ «کد بورسی» هم نام روزمرهٔ «کد معاملاتی» است. سجام (سامانهٔ جامع ثبت اطلاعات مشتریان) را شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه برای ثبت و احراز هویت مشتریان بازار سرمایه راه‌اندازی کرده است و طبق مصوبهٔ سازمان بورس، متقاضیان کد معاملاتی باید نخست در آن ثبت‌نام کنند. کد معاملاتی، یعنی همان کد بورسی، پس از ثبت‌نام و احراز هویت صادر و پیامک می‌شود؛ «کد پیگیری» که هنگام ثبت‌نام می‌گیرید چیز دیگری است. در بورس کالا هم، طبق مصوبه‌ای دیگر از سازمان بورس، اشخاص حقیقی‌ای که سجامی شده‌اند و کد بورسی دارند همان کد را به کار می‌برند. جدول زیر تفاوت‌ها را خلاصه می‌کند و بخش‌های بعد منبع و تاریخ هر مورد را آورده‌اند.
| نام | چیست، کی می‌رسد و کجا دیده می‌شود؟ |
|---|---|
| سجام | سامانه است، نه کد. سپرده‌گذاری مرکزی آن را راه‌اندازی کرده و اداره می‌کند؛ ثبت‌نام و احراز هویت در آن شرط گرفتن کد معاملاتی است. نشانی: sejam.ir |
| کد پیگیری | پس از ثبت‌نام اینترنتی و تأیید استعلام‌ها پیامک می‌شود و طبق صفحهٔ نخست سپرده‌گذاری مرکزی (۳ آبان ۱۴۰۵) ۱۰ رقمی است. بالای پروفایل سجام دیده می‌شود و با آن برای احراز هویت مراجعه می‌کنید. کد معاملاتی نیست. |
| کد بورسی (کد معاملاتی) | شناسهٔ شما برای معامله. سپرده‌گذاری مرکزی آن را پس از احراز هویت صادر می‌کند و پیامک می‌شود؛ در پنل سجام، بالای قسمت «فرم‌ها»، دیده می‌شود. در متن‌های سپرده‌گذاری مرکزی «کد سهامداری» و «کد مالکیت» هم نوشته شده است. |
| کد بورس کالا | اشخاص حقیقی‌ای که سجامی شده‌اند و کد بورسی دارند، در بورس کالا هم همان کد را به کار می‌برند؛ کسی که ندارد، پس از سجامی شدن درخواست صدور می‌دهد. |
| نماد | کد دارایی است، نه کد شما: شناسهٔ هر ورقهٔ بهادار در سامانهٔ معاملات. |
تاریخ بررسی: ۳ آبان ۱۴۰۵. متن‌های رسمی و اعداد این صفحه در همین روز خوانده شده‌اند و تاریخ هر مورد کنار خودش آمده است. مقررات و تعرفه‌ها ممکن است تغییر کنند؛ پیش از اقدام، منبع رسمی را در sejam.ir و csdiran.ir ببینید.
«کد سجام» یعنی چه؟
عبارت «کد سجام» در مصوبه‌ها و دستورالعمل‌های بررسی‌شده تعریف نشده است؛ در پرسش‌های متداول سپرده‌گذاری مرکزی هم فقط در عنوانی مثل «الزام اخذ کد سجام» دیده می‌شود. آنچه سجام در مسیر ثبت‌نام به شما می‌دهد «کد پیگیری» است؛ طبق صفحهٔ نخست سایت سپرده‌گذاری مرکزی (خوانده‌شده در ۳ آبان ۱۴۰۵) کدی ۱۰ رقمی است که پس از تأیید استعلام‌ها پیامک می‌شود و نشان می‌دهد شما در مرحلهٔ راستی‌آزمایی هستید. کد بورسی (کد معاملاتی) چیز دیگری است و پس از احراز هویت می‌آید. پس اگر کسی می‌پرسد «کد بورسی همان کد سجام است؟»، باید پرسید کدام کد: کد پیگیری برای احراز هویت لازم است و کد بورسی برای معامله.
سجام چیست و چرا کد معاملاتی بدون آن ممکن نیست؟
مصوبهٔ راه‌اندازی سجام در هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس تصویب شده است (۲۲ فروردین ۱۳۹۷؛ نسخهٔ معتبر ۱۳ آبان ۱۳۹۸). مصوبه نام سامانه را «جامع ثبت اطلاعات مشتریان» نوشته، ولی سایت سجام و سپرده‌گذاری مرکزی «جامع اطلاعات مشتریان» می‌نویسند. طبق مصوبه، متقاضیان خدمات پایه در بازار سرمایه، از جمله کد معاملاتی، باید اطلاعاتشان را در سجام ثبت کنند و ارکان بازار پس از راه‌اندازی سامانه نمی‌توانند بدون این ثبت به مشتری جدید خدمات پایه بدهند. مشتریان قبلی حداکثر شش ماه مهلت داشتند. همین مصوبه «کد معاملاتی» را شناسهٔ منحصربه‌فردی می‌داند که هر شخص برای ثبت مالکیت اوراق بهادار و معامله ابزارهای مالی یا کالاها در بازار سرمایه باید بگیرد.
مصوبهٔ دیگری از هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس دربارهٔ سجام (مصوب ۱۳ اسفند ۱۳۹۷؛ نسخهٔ معتبر ۷ اسفند ۱۳۹۸) به نهادهای مالی اجازه می‌دهد اطلاعات مشتری را از سجام بگیرند و دوباره از او نخواهند. یکی از کاربردهای عملی ثبت‌نام هم دریافت سود نقدی در حساب ثبت‌شده در سجام است که در «مجمع و سود نقدی» آمده است.
ثبت‌نام و احراز هویت: دو مرحله، دو وضعیت
پرسش‌های متداول سجام دو واژه را از هم جدا کرده است:
| مرحله | چه اتفاقی می‌افتد؟ |
|---|---|
| ثبت‌نام اینترنتی («راستی‌آزمایی») | در sejam.ir با شمارهٔ موبایل به نام خودتان و کد ملی وارد می‌شوید و فرم را کامل می‌کنید. هویت، کدهای سهامداری و حساب بانکی استعلام می‌شود و در صورت تأیید، کد پیگیری پیامک می‌شود. |
| احراز هویت («سجامی شدن») | با کد پیگیری و مدرک هویتی به یکی از مراکز احراز هویت (دفاتر پیشخوان، کارگزاری‌ها یا شعب بانک‌ها) می‌روید، یا اگر شخص حقیقی اصیل هستید (خودتان و بدون ولی یا قیم ثبت‌نام می‌کنید)، احراز هویت الکترونیکی انجام می‌دهید. |
| صدور کد | پس از احراز هویت، کد بورسی صادر و پیامک می‌شود. |
چند نکتهٔ عملی از همان پرسش‌ها:
- احراز هویت الکترونیکی فقط برای اشخاص حقیقی اصیل است؛ کسی که ولی، قیم یا وصی دارد باید حضوری مراجعه کند. زیر ۱۸ سال ثبت‌نام فقط با ولی یا قیم ممکن است.
- حساب بانکی باید به نام خود فرد باشد و حساب مشترک پذیرفته نمی‌شود. «دستورالعمل حدود و چگونگی ارائهٔ غیرحضوری خدمات پایه» (مصوب ۶ آبان ۱۴۰۴ شورای عالی مقابله و پیشگیری از جرائم پولشویی و تأمین مالی تروریسم) هم برای خدمات غیرحضوری دریافت و پرداخت وجه را فقط از و به حساب بانکی خود ارباب‌رجوع مجاز می‌داند و حساب مشترک را ممنوع می‌کند (ماده ۵ و تبصرهٔ ۱). طبق ماده ۳ آن، احراز هویت غیرحضوری از طریق زیرساخت‌های الکترونیکی، از جمله سجام، انجام می‌شود.
- اشخاص حقوقی ابتدا باید اعضای هیئت‌مدیره و صاحبان امضا را به‌عنوان شخص حقیقی سجامی کنند؛ بند ۲ اصلاحی ۴ بهمن ۱۴۰۴ مصوبهٔ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس دربارهٔ سجام برای شناسایی مشتریان حقوقی ایرانی هم همین را می‌گوید. طبق همان پرسش‌ها (۳ آبان ۱۴۰۵)، نمایندهٔ شرکت فعلاً برای احراز هویت حضوری به یکی از کارگزاری‌های منتخب مراجعه می‌کند.
چند نفر در سجام ثبت‌نام و احراز هویت کرده‌اند؟
آمار زیر از گزارش سالانه و اطلاعیه‌های سپرده‌گذاری مرکزی است و همه «نفر» است، نه کد:
| تاریخ | ثبت‌نام؛ احراز هویت (نفر) |
|---|---|
| پایان ۱۴۰۴ (گزارش سالانه، جدول ۵-۱) | ثبت‌نام ۴۸٬۱۶۹٬۸۲۲؛ احراز هویت ۴۰٬۷۵۹٬۷۹۴ |
| پایان شهریور ۱۴۰۵ | ثبت‌نام ۴۸٬۵۶۵٬۹۵۹؛ احراز هویت ۴۱٬۰۱۴٬۳۳۷ |
| ۲۰ مهر ۱۴۰۵ | ثبت‌نام ۴۸٬۶۸۷٬۲۱۲؛ احراز هویت ۴۱٬۱۳۴٬۸۷۹ |
| پایان مهر ۱۴۰۵ | ثبت‌نام ۴۸٬۶۸۶٬۱۲۴؛ احراز هویت ۴۱٬۱۲۸٬۸۰۷ |
منبع ردیف‌ها، به ترتیب: گزارش سالانهٔ ۱۴۰۴ سپرده‌گذاری مرکزی؛ اطلاعیهٔ ۱۳ مهر ۱۴۰۵ (آمار شهریور)؛ اطلاعیهٔ ۲۰ مهر ۱۴۰۵؛ اطلاعیهٔ ۲ آبان ۱۴۰۵. طبق همین اطلاعیهٔ آخر، در مهر ۱۴۰۵ تعداد ۱۲۳٬۱۶۸ نفر ثبت‌نام و ۱۱۴٬۴۷۰ نفر احراز هویت کرده‌اند. عنوان اطلاعیهٔ ۱۳ مهر احراز هویت‌شدگان را «۴۱ میلیون کد بورسی» نوشته، ولی متن آن و گزارش سالانه «نفر» می‌شمارند.
اطلاعیه‌ها با هم نمی‌خوانند: جمع‌های «پایان مهر»، هم برای ثبت‌نام و هم برای احراز هویت، از جمع‌های «۲۰ مهر» کمتر است، و جمع «۲۰ مهر» حتی با جمع شهریور به‌علاوهٔ افزایش‌های همان اطلاعیه نمی‌خواند (محاسبهٔ ما)؛ دلیلش نوشته نشده است. پس عددها را از هم کم نکنید. تفاوت ثبت‌نام و احراز هویت در اطلاعیهٔ ۲ آبان حدود ۷٫۶ میلیون نفر است و دلیلش آمده نیست. این اعداد شمار معامله‌گران فعال نیستند؛ تفاوت «نفر» و «کد مالکیت» را در «بازار سرمایه ایران در اعداد» آورده‌ایم.
سپرده‌گذاری مرکزی در اطلاعیهٔ ۲ آبان ۱۴۰۵ نوشته کارمزد ثبت‌نام اولیه در سجام تا پایان آبان ۱۴۰۵ رایگان است و هزینهٔ مرحلهٔ احراز هویت مشمول این معافیت نیست؛ پس از آن تاریخ تعرفهٔ جاری را در سامانه ببینید.
آیا کد بورسی همان کد معاملاتی است؟ سه نام در متن‌های رسمی
چند متن رسمی هر کدام نامی و تعریفی دارند:
| متن | نام و تعریف |
|---|---|
| مصوبهٔ راه‌اندازی سجام (هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس؛ ۲۲ فروردین ۱۳۹۷، نسخهٔ معتبر ۱۳ آبان ۱۳۹۸) | «کد معاملاتی»: شناسهٔ منحصربه‌فردی برای ثبت مالکیت اوراق بهادار و معامله ابزارهای مالی یا کالاها |
| آیین‌نامهٔ معاملات بورس تهران (شورای عالی بورس، مصوب ۲۵ دی ۱۳۸۵؛ نسخهٔ معتبر ۴ شهریور ۱۴۰۴؛ ماده ۱، بند ۲۴) | «کد معاملاتی»: شناسهٔ «مشتری» برای معامله در سامانهٔ معاملات؛ حروف، عدد یا ترکیب هر دو |
| دستورالعمل ثبت، سپرده‌گذاری، تسویه و پایاپای (مصوب ۱۳ مرداد ۱۳۸۸؛ نسخهٔ معتبر ۲۲ اسفند ۱۳۹۷) | «کد مالکیت»: شناسهٔ مشتری برای معامله در پایگاه دادهٔ سپرده‌گذاری مرکزی |
| پرسش‌های متداول سپرده‌گذاری مرکزی | «کد معاملاتی یا کد بورسی»؛ در صفحهٔ «صدور کد سهامداری» هم آمده هر شخص برای معامله باید این کد یکتا را داشته باشد |
تفاوت تعریف‌ها بیشتر به جایی برمی‌گردد که شناسه به کار می‌رود: سامانهٔ معاملات آن را «کد معاملاتی» می‌نامد و پایگاه دادهٔ سپرده‌گذاری مرکزی «کد مالکیت». هر دو در مسیر یک معامله دیده می‌شوند: طبق مواد ۱۸ تا ۲۰ دستورالعمل سپرده‌گذاری، پیام پایان روز بورس «کد مالکیت» خریدار و فروشنده را برای سپرده‌گذاری مرکزی می‌فرستد و مالکیت از کد فروشنده به کد خریدار منتقل می‌شود. متنی که سه نام را رسماً برابر اعلام کند در متن‌های بررسی‌شده نیامده، ولی پرسش‌های متداول سپرده‌گذاری مرکزی «کد معاملاتی یا کد بورسی» را یک عنوان گرفته است؛ پس در گفت‌وگوی روزمره این دو یکی‌اند.
«نماد» با این‌ها فرق دارد: همان آیین‌نامه در بند ۲۳ نماد معاملاتی را شناسهٔ هر ورقهٔ بهادار می‌داند و کد معاملاتی را شناسهٔ مشتری. هر سفارش در بورس تهران دست‌کم باید نماد و کد معاملاتی داشته باشد (ماده ۱۰ دستورالعمل اجرایی نحوه انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران، نسخهٔ معتبر ۱۷ فروردین ۱۴۰۵) و کارگزار نمی‌تواند کد معاملاتی سفارش ثبت‌شده را تغییر دهد (ماده ۹۸). مسیر سفارش را در «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟» توضیح داده‌ایم.
کد بورسی چند رقمی است؟
آیین‌نامهٔ معاملات بورس تهران می‌نویسد کد معاملاتی شناسه‌ای «به‌صورت حروف، عدد، و یا ترکیبی از هر دو» است. طول یا قالب ثابتی در این آیین‌نامه و در متن‌های دیگر سازمان بورس و سپرده‌گذاری مرکزی که بررسی کردیم نیامده است. تنها عدد رسمی، ۱۰ رقمی‌بودن «کد پیگیری» سجام است که کد بورسی نیست. «کد معاملاتی گروهی» هم، طبق بند ۲۵ همان آیین‌نامه، شناسه‌ای است که برای ورود سفارش‌های گروهی هر شرکت کارگزاری تعریف شده و کد مشتری نیست.
کد بورسی کی صادر می‌شود و از کی می‌شود با آن معامله کرد؟
صدور. طبق پرسش‌های متداول سپرده‌گذاری مرکزی، پس از احراز هویت، کد معاملاتی (کد بورسی) از شنبه تا چهارشنبه، ساعت ۸ تا ۱۶ صادر و فرستاده می‌شود؛ این زمان‌ها به روزها و ساعت‌های کاری بازار سرمایه وابسته است و ممکن است تغییر کند.
شروع معامله. صدور کد با آغاز معامله یکی نیست. مصوبهٔ ۷ اسفند ۱۳۹۸ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس می‌گوید کدهای معاملاتی تازه‌ای که پس از ابلاغ آن برای اشخاص حقیقی صادر می‌شود، یک ماه پس از صدور و پس از قبولی صاحب کد در آزمونی که کانون کارگزاران یا کارگزاری‌ها با نظارت کانون برگزار می‌کنند، قابلیت معامله پیدا می‌کند. خرید سهام در عرضه‌های اولیه و فروش آن، خرید و فروش امتیاز تسهیلات مسکن، اوراق با درآمد ثابت و واحدهای صندوق‌های سرمایه‌گذاری از این مصوبه مستثنی شده‌اند. این مصوبه در پایگاه قوانین و مقررات سازمان بورس «معتبر» نشان داده می‌شود و در متن‌های بررسی‌شده مصوبهٔ جدیدتری دربارهٔ آن نیامده است؛ پرسش‌های متداول سجام هم از آزمون حرفی نمی‌زند. اجرای امروز این شرط را از کارگزار خود بپرسید.
کد راکد. کدی که سه سال معامله و گردش نداشته باشد (یا دو سال، اگر دارایی‌اش بیش از ۲ میلیارد ریال باشد) طبق مصوبهٔ ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ «غیرعملیاتی» می‌شود. اگر دارندهٔ کد در سجام ثبت‌نام کند و احراز هویتش کامل شود، سپرده‌گذاری مرکزی باید کد را از این وضعیت بیرون بیاورد.
کد بورس کالا همان کد بورسی است؟
برای اشخاص حقیقی‌ای که سجامی شده‌اند و کد بورسی دارند، بله. مصوبهٔ ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۱ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس می‌گوید بورس کالا برای همهٔ اشخاص حقیقی‌ای که کد بورسی دارند و احراز هویتشان در سجام انجام شده، از همان کد بورسی برای معامله در بورس کالا استفاده کند؛ اشخاص حقیقی بدون کد بورسی پس از شناسایی و سجامی شدن درخواست صدور کد می‌دهند. تبصرهٔ ۲ مصوبهٔ سجام (الحاقی ۱۳ آبان ۱۳۹۸) هم می‌گوید فرآیند صدور کد معاملاتی در بازار فیزیکی بورس کالا را خود شرکت بورس کالای ایران انجام می‌دهد؛ پایگاه قوانین این تبصره را در ۳ آبان ۱۴۰۵ همچنان «معتبر» نشان می‌دهد.
دستورالعمل ثبت سفارش کالا در بورس کالا (نسخهٔ معتبر؛ آخرین اصلاح ۱۲ بهمن ۱۴۰۰) می‌گوید کد معاملاتی را کارگزار به درخواست مشتری از بورس می‌گیرد و رسیدگی و صدور حداکثر سه روز کاری زمان می‌برد. این دستورالعمل سه نوع کد را نام برده است:
| نوع کد | برای چه کالاهایی؟ |
|---|---|
| عام | همهٔ کالاهای پذیرفته‌شده، به شرط نبودن محدودیت اعلام‌شده. برای اشخاص حقوقی متقاضی، بورس کد عام می‌سازد. |
| خاص گروه کالا | یک گروه کالایی مشخص؛ با تصویب کمیتهٔ پذیرش مشتری صادر می‌شود. |
| خاص کالا | یک یا چند کالای مشخص؛ آن هم با کمیتهٔ پذیرش مشتری. |
رسیدگی کمیته به درخواست کد خاص حداکثر ۱۵ روز کاری زمان می‌برد. این دستورالعمل پیش از مصوبهٔ ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۱ اصلاح شده است؛ اینکه درخواست از راه کارگزار و مهلت سه‌روزه برای اشخاص حقیقی سجامی دارای کد بورسی امروز چگونه اجرا می‌شود را از کارگزار خود بپرسید. مطالب این بخش بر متن‌های پایگاه قوانین و مقررات سازمان بورس تکیه دارد.
چطور کد و وضعیت سجام را ببینیم؟
- وضعیت ثبت‌نام و کد پیگیری: پس از ورود به sejam.ir، وضعیت ثبت‌نام و کد پیگیری بالای پروفایل شما نمایش داده می‌شود. اگر کد پیگیری را گم کرده‌اید، گزینهٔ «بازیابی کد پیگیری» آن را به شمارهٔ موبایل ثبت‌شده پیامک می‌کند.
- کد بورسی: طبق پرسش‌های متداول سپرده‌گذاری مرکزی، پس از احراز هویت در پنل کاربری سجام، بالای قسمت «فرم‌ها»، کد بورسی خود را می‌بینید.
شمارهٔ پشتیبانی سجام ۱۵۶۹ است.
پیامک جعلی: سجام لینک پرداخت نمی‌فرستد
سپرده‌گذاری مرکزی در اطلاعیهٔ ۲ آبان ۱۴۰۵ نوشته سجام برای ثبت‌نام یا واریز سود هیچ پیامکی با «لینک پرداخت» یا «درخواست اطلاعات حساس بانکی» نمی‌فرستد و هر پیامک دارای لینک در این زمینه کلاهبرداری است. اطلاعیه‌ها را فقط از csdiran.ir پیگیری کنید.
آنچه تأیید نکردیم
- طول و قالب ثابت کد بورسی.
- اینکه آزمون و یک‌ماه انتظار مصوبهٔ ۱۳۹۸ و نیز مهلت سه روز کاری دستورالعمل ثبت سفارش کالا (پس از مصوبهٔ ۱۴۰۱) برای اشخاص حقیقی سجامی امروز عملاً چگونه اجرا می‌شود.
- تاریخ دقیق شروع به کار سجام؛ فقط تاریخ مصوبه‌ها در دست است.
- عبارت «سجام ناقص»؛ تعریف رسمی ندارد و مصوبهٔ نرخ خدمات سپرده‌گذاری مرکزی (۸ خرداد ۱۴۰۲) فقط «سجامی کامل» را، برای ثبت‌نام‌کنندهٔ دارای احراز هویت کامل، نام برده است.
- شمار معامله‌گران فعال و مبلغ تعرفه‌های فعلی ثبت‌نام و احراز هویت (جز اطلاعیهٔ رایگان‌بودن ثبت‌نام اولیه تا پایان آبان ۱۴۰۵).
برای بررسی دوباره، سایت‌های sejam.ir و csdiran.ir و پایگاه قوانین و مقررات بازار سرمایه (cmr.seo.ir) را ببینید. این صفحه را دست‌کم هر سه ماه یک بار بازبینی می‌کنیم.
