بورس کالای ایران (نام رسمی: «شرکت بورس کالای ایران (سهامی عام)») بازاری سازمان‌یافته و خودانتظام است که در آن کالاهای پذیرفته‌شده و اوراق بهادار مبتنی بر کالا معامله می‌شود: از فلز و محصولات پتروشیمی و کشاورزی تا گواهی سپردهٔ کالایی و قرارداد آتی. این بورس یکی از چهار بورس زیر نظر سازمان بورس و اوراق بهادار است. ریشهٔ آن دو بورس پیشین است: بورس فلزات تهران، که به نوشتهٔ سازمان بورس در شهریور ۱۳۸۲ آغاز به کار کرد، و بورس کالای کشاورزی که یک سال بعد شروع شد؛ شرکت کنونی از مهر ۱۳۸۶ فعالیت می‌کند.
تاریخ بررسی: ۳ آبان ۱۴۰۵. قانون و دستورالعمل‌ها را از پایگاه قوانین و مقررات بازار سرمایه خوانده‌ایم و نسخهٔ معتبر هر کدام را کنارش نوشته‌ایم؛ نسخه‌ها ممکن است اصلاح شوند. وب‌سایت خود بورس کالا در دسترس ما نبود و عددی را که فقط از آنجا می‌آمد ننوشته‌ایم.
بورس کالا چیست و چه نهادی بر آن نظارت می‌کند؟
طبق اساسنامهٔ شرکت (نسخهٔ معتبر ۲۸ اسفند ۱۴۰۱)، موضوع شرکت «تشکیل، سازماندهی و اداره بورس کالا» برای معاملهٔ کالاها و اوراق بهادار مبتنی بر کالای پذیرفته‌شده است؛ پذیرش کالاها (از قبیل کالاهای صنعتی، معدنی و کشاورزی)، پذیرش انبارها و نظارت بر آن‌ها هم در موضوع شرکت آمده است. چارچوب قانونی را قانون بازار اوراق بهادار تعیین می‌کند (تصویب مجلس: ۱ آذر ۱۳۸۴؛ تأیید شورای نگهبان: ۲ آذر ۱۳۸۴؛ نسخهٔ معتبر ۲۲ اسفند ۱۴۰۲):
- بورس در قالب شرکت سهامی عام تأسیس و اداره می‌شود (ماده ۱)؛ تأسیس آن منوط به ثبت نزد سازمان بورس است و فعالیتش زیر نظر سازمان انجام می‌شود (ماده ۲۸).
- فعالیت کارگزاری در هر بورس موکول به پذیرش در همان بورس است (ماده ۳۴).
تاریخچهٔ بورس کالای ایران و تاریخ تأسیس آن
طبق صفحهٔ «شرکت بورس کالای ایران» در سایت سازمان بورس (به‌روزرسانی ۹ آذر ۱۴۰۰)، «سازمان کارگزاران بورس فلزات تهران» نخستین بورس کالایی کشور بود و «سازمان کارگزاران بورس کالای کشاورزی» یک سال پس از آن شروع شد. به نوشتهٔ معرفی‌نامهٔ شرکت بورس کالای ایران (چاپ زمستان ۱۳۹۷؛ روی سایت سازمان بورس) شرکت جدید به‌موجب ماده ۵۸ قانون ۱۳۸۴ (که دولت را موظف به فعال‌کردن بورس‌های کالایی کرد) از ادغام آن دو سازمان ساخته شد و پس از ثبت، پذیره‌نویسی در چهار گروه سهامداری و برگزاری مجمع عمومی، از ابتدای مهر ۱۳۸۶ کار خود را آغاز کرد.
| تاریخ | رویداد |
|---|---|
| شهریور ۱۳۸۲ | آغاز کار سازمان کارگزاران بورس فلزات تهران؛ آیین‌نامهٔ معاملات آن ۳ شهریور ۱۳۸۲ در شورای همان بورس تصویب شده بود |
| شهریور ۱۳۸۳ | آغاز کار سازمان کارگزاران بورس کالای کشاورزی |
| ۱ آذر ۱۳۸۴ | تصویب قانون بازار اوراق بهادار در مجلس |
| ۲ مرداد ۱۳۸۶ | ثبت شرکت بورس کالای ایران |
| مهر ۱۳۸۶ | آغاز فعالیت شرکت بورس کالای ایران |
| ۱ بهمن ۱۳۸۶ | شورای عالی بورس قرارداد آتی را ابزار مالی تصویب کرد |
| ۱۹ اسفند ۱۳۸۶ | تصویب دستورالعمل معاملات قراردادهای آتی در بورس کالا (هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس) |
| ۵ مهر ۱۳۸۹ | تصویب دستورالعمل معاملات کالا و اوراق بهادار مبتنی بر کالا (شورای عالی بورس) |
| ۶ اردیبهشت ۱۳۹۳ | تصویب دستورالعمل معاملات اختیار معامله در بورس کالا |
| ۱۲ خرداد ۱۳۹۳ | شورای عالی بورس گواهی سپردهٔ کالایی را ابزار مالی شناخت |
| ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۷ | به نوشتهٔ معرفی‌نامه: گواهی سپردهٔ سکه (۱۳۹۴)، اختیار معامله و گواهی سپردهٔ زعفران (۱۳۹۵)، نخستین صندوق کالایی (۱۳۹۶)، آتی زعفران (۱۳۹۷) |
صفحهٔ «شرکت بورس کالای ایران» در سایت سازمان بورس تصویب قانون را «۲۴ آذر ۱۳۸۴» نوشته، اما مؤخرهٔ متن قانون ۱ آذر (مجلس) و ۲ آذر (شورای نگهبان) را می‌دهد؛ ما همین را آورده‌ایم و علت تفاوت را پیدا نکردیم. تاریخ نخستین معاملهٔ قرارداد آتی را هم پیدا نکردیم: ۱۳۸۶ تاریخ تصویب مقررات آن است و ۱۳۹۷ آغاز آتی زعفران. تاریخچهٔ بورس تهران و جهان: قدیمی‌ترین بورس جهان کجاست؟
در بورس کالا چه چیزهایی معامله می‌شود؟ بازارها و ابزارها
منابع رسمی بازارها را یک‌جور دسته‌بندی نکرده‌اند: ماده ۴ دستورالعمل پذیرش (نسخهٔ معتبر ۵ آبان ۱۴۰۰) سه بازار نام می‌برد، صفحهٔ سازمان بورس (۹ آذر ۱۴۰۰) ده نوع و معرفی‌نامهٔ شرکت (۱۳۹۷) چهار گروه. ما چهار گروه معرفی‌نامه را آورده‌ایم و ردیف‌ها را از دستورالعمل‌ها و صفحهٔ سازمان بورس کامل کرده‌ایم:
| بازار | چه چیزی در آن معامله می‌شود |
|---|---|
| فیزیکی | کالای صنعتی و معدنی، پتروشیمی، فراورده‌های نفتی و کشاورزی، با قرارداد نقدی، نسیه، سلف یا کشف پریمیوم |
| فرعی | کالاهایی که شرایط پذیرش در بازار فیزیکی را ندارند یا از دست داده‌اند، و اموال غیرمنقول (املاک و اراضی) |
| مشتقه | قرارداد آتی و قرارداد اختیار معامله |
| مالی | اوراق سلف موازی استاندارد، گواهی سپردهٔ کالایی، اوراق خرید دین کالایی و صندوق‌های کالایی قابل معامله |
دستورالعمل معاملات چهار قرارداد فیزیکی را تعریف کرده است. در نقدی پرداخت بها و تحویل کالا «هنگام معامله» تعریف شده، اما اجرای آن تابع مهلت‌های دستورالعمل تسویه است؛ در نسیه کالا همان زمان تحویل و بها در سررسید پرداخت می‌شود؛ در سلف بها هنگام معامله پرداخت و کالا در زمانی معین در آینده تحویل می‌شود؛ در کشف پریمیوم طرفین مابه‌التفاوتی را توافق می‌کنند و متعهد می‌شوند کالا را بر پایهٔ قیمت نهایی در آینده معامله کنند. گزارش سالانهٔ ۲۰۲۳ سازمان بورس از فولاد، مس، آلومینیوم، سیمان، سنگ آهن، پلیمرها، قیر، گوگرد، گندم، ذرت و خودرو به‌عنوان نمونه نام برده است؛ دربارهٔ خودرو، شورای عالی بورس در ۲۱ تیر ۱۴۰۱ با موافقت وزیر صنعت، معدن و تجارت مقرر کرد اقدامات لازم برای عرضهٔ آن در بورس کالا انجام شود.
تعریف رسمی ابزارهای مشتقه و مالی، به‌اختصار، چنین است:
- قرارداد آتی (دستورالعمل معاملات، ماده ۹ بند ۴): فروشنده متعهد می‌شود در سررسید معین مقدار معینی از کالای مشخص را به قیمتی که اکنون توافق می‌شود بفروشد و طرف مقابل متعهد به خرید آن است؛ هر دو طرف وجه تضمینی نزد اتاق پایاپای (واحدی از شرکت سپرده‌گذاری مرکزی که تسویه و پایاپای را انجام می‌دهد) می‌گذارند که با تغییر قیمت تعدیل می‌شود. مشتری پیش از شروع معامله در بازار آتی باید «بیانیهٔ ریسک» را امضا کند؛ این فرم تأیید می‌کند که او از ریسک این معاملات آگاهی کامل دارد (دستورالعمل معاملات قراردادهای آتی، ماده ۱ بند ۱۱).
- اختیار معامله (دستورالعمل معاملات، ماده ۹ بندهای ۵ و ۶): خریدار اختیار با پرداخت مبلغی حق می‌یابد مقدار معینی کالا را به قیمت و در تاریخ معین از فروشندهٔ اختیار بخرد (اختیار خرید) یا به او بفروشد (اختیار فروش)؛ فروشندهٔ اختیار در صورت درخواست خریدار موظف به انجام تعهد است.
- گواهی سپردهٔ کالایی (شورای عالی بورس، ۱۲ خرداد ۱۳۹۳): اوراق بهاداری است که مالکیت دارنده را بر مقدار معینی کالا نشان می‌دهد و پشتوانه‌اش قبض انبار استانداردی است که انبارهای مورد تأیید بورس صادر می‌کنند.
- سلف استاندارد و سلف موازی استاندارد (دستورالعمل معاملات سلف استاندارد، ماده ۱ بند ۱۹): عرضه‌کننده مقدار معینی از دارایی پایه را در ازای بهای نقد می‌فروشد تا در دورهٔ تحویل به خریدار تحویل دهد؛ خریدار می‌تواند معادل آن را با قرارداد سلف موازی استاندارد بفروشد.
معامله در بورس کالا چطور انجام می‌شود؟
مسیر معامله در بازار فیزیکی، طبق دستورالعمل معاملات (نسخهٔ معتبر ۱۰ آبان ۱۴۰۱) و دستورالعمل تسویه و پایاپای (نسخهٔ معتبر ۲۹ خرداد ۱۳۹۸)، پنج گام دارد:
- فقط کالای پذیرفته‌شده. معامله روی کالایی که پذیرفته نشده مجاز نیست (ماده ۱۰) و فقط از راه سامانهٔ معاملاتی بورس و توسط کارگزاران پذیرفته‌شده در همین بورس انجام می‌شود (ماده ۷). مشتری سفارش خود را به کارگزار می‌دهد.
- اطلاعیهٔ عرضه. کارگزار فروشنده تا ساعت ۱۲ ظهر روز کاری پیش از عرضه، مشخصات و حجم کالا، قیمت پایه و شرایط تسویه و تحویل را به بورس می‌دهد؛ بورس حداکثر تا ساعت ۱۸ همان روز کاری اطلاعیه را منتشر می‌کند و پس از آن شرایط معامله تغییر نمی‌کند (مواد ۱۱ تا ۱۴).
- حراج. معامله همیشه رقابتی است و به یکی از سه روش حراج حضوری، حراج پیوسته یا تقاضامحور (مناقصه) انجام می‌شود (ماده ۱۷). در حراج حضوری مرحله‌ها پیش‌گشایش، مظنه‌یابی، رقابت، نظارت و در صورت وجود، عرضهٔ مازاد است (ماده ۱۸). سفارش‌ها بر پایهٔ اولویت قیمت و سپس زمان ورود اجرا می‌شوند (ماده ۵).
- تسویه. گواهینامهٔ انجام معامله برای تسویه و پایاپای ارسال می‌شود و این کار را شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه انجام می‌دهد. مهلت تسویه در بازار فیزیکی سه روز کاری پس از روز معامله است (ماده ۱۳ مکرر دستورالعمل تسویه؛ در کشف پریمیوم، مهلت در اطلاعیهٔ عرضه می‌آید) و اگر خریدار تا پایان سه روز کاری پس از آن تسویه نکند، معامله منفسخ می‌شود (ماده ۱۶). تسویهٔ آتی و اختیار معامله طبق دستورالعمل‌های خودشان است (ماده ۱۴)؛ مصوبهٔ ۶ اسفند ۱۴۰۳ در صورت اختلال بانکی یا سامانه‌ای تمدید آخرین موعد را تا سه روز کاری (و با تصویب هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس تا سه روز دیگر) ممکن کرده است.
- تحویل. وجه معامله تا صدور «حوالهٔ خرید کالا» (سندی که کارگزار فروشنده به نام خریدار صادر می‌کند و خریدار با آن کالا را تحویل می‌گیرد) نزد اتاق پایاپای می‌ماند (ماده ۲۱). در قراردادهای نقدی و نسیه، تحویل کالا حداکثر تا سه روز کاری پس از مهلت تسویه است (ماده ۱۹).
بورس کالا برای هر نماد می‌تواند «محدودهٔ نوسان قیمت مجاز» تعریف کند (ماده ۲۲)؛ دامنهٔ نوسان سهام را در دامنهٔ نوسان بورس چیست و چند درصد است؟ توضیح داده‌ایم.
تفاوت بورس کالا و فرابورس (و بورس تهران)
سازمان بورس در صفحهٔ «بورس‌ها» (به‌روزرسانی ۱۲ خرداد ۱۴۰۳) می‌نویسد چهار بورس زیر نظر آن فعالیت می‌کنند و کاربرد هر کدام را چنین توصیف می‌کند:
| بورس | آنچه سازمان بورس دربارهٔ آن می‌نویسد |
|---|---|
| بورس اوراق بهادار تهران | سهام شرکت‌ها و سایر اوراق بهادار مانند اوراق مشارکت |
| فرابورس ایران | سهام شرکت‌هایی که بنا به دلایلی موفق به پذیرش در بورس تهران نمی‌شوند |
| بورس کالای ایران | کالاهایی مانند محصولات پتروشیمی، فلزات، محصولات کشاورزی و قراردادهای آتی سکه |
| بورس انرژی ایران | حامل‌های انرژی با محوریت برق |
از همین جدول و دستورالعمل‌ها دو تفاوت عملی را می‌توان برداشت کرد:
- دارایی پایه: در بورس کالا، کالا و اوراق مبتنی بر کالا معامله می‌شود، نه سهام شرکت‌ها، و در پایان معاملهٔ فیزیکی کالا باید تحویل شود؛ آمار نمادهای سهام در بازار سرمایهٔ ایران در اعداد آمده است.
- شیوهٔ عرضه: در بازار فیزیکی فروشنده کالا را از پیش با اطلاعیهٔ عرضه و قیمت پایه اعلام می‌کند و حراج در جلسه‌ای مشخص برگزار می‌شود؛ اوراق مبتنی بر کالا، مثل گواهی سپرده، به روش حراج پیوسته معامله می‌شوند (ماده ۱۹ دستورالعمل معاملات؛ ماده ۲۹ دستورالعمل گواهی سپرده). در بورس سهام سفارش‌های خرید و فروش در دفتر سفارش‌ها تطبیق می‌یابند (سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟).
در عین حال همهٔ این بورس‌ها زیر نظر یک سازمان‌اند و دستورالعمل اجرایی معاملات برخط (مصوب ۶ شهریور ۱۳۹۸) «بورس» را شامل هر چهار شرکت می‌داند.
بورس کالا ساعت چند باز می‌شود؟
ساعت معاملات بورس کالا در مقررات عدد ثابتی ندارد. طبق اطلاعیه‌های بورس کالا در TSETMC، معاملات بازارهای مالی آن از ۱۱:۴۵ (با ۱۵ دقیقه پیش‌گشایش) شروع می‌شود و پایان آن از ۲۵ مرداد ۱۴۰۵ تا اطلاع ثانوی ساعت ۱۸:۰۰ است؛ ساعت بازار فیزیکی را در منابع رسمی در دسترس پیدا نکردیم. طبق ماده ۳ دستورالعمل معاملات، روزهای معامله، ساعت شروع و پایان و شمار جلسه‌ها را هیئت‌مدیرهٔ بورس تعیین می‌کند و هر تغییر دست‌کم ۳ روز کاری پیش از اعمال اعلام می‌شود. آن دو اطلاعیه صندوق‌های کالایی، گواهی سپردهٔ کالایی، سلف موازی استاندارد و اختیار معامله را «بازارهای مالی» نامیده‌اند (ما در جدول بازارها اختیار معامله را زیر «مشتقه» آوردیم):
| اطلاعیه | آنچه نوشته شده |
|---|---|
| «بورس کالا: در خصوص ساعت معاملات بازارهای مالی بورس کالا»، ۲۲ فروردین ۱۴۰۵، ۱۰:۱۴ | معاملات از ساعت ۱۱:۴۵ با ۱۵ دقیقه دورهٔ پیش‌گشایش آغاز و تا ساعت ۱۵:۳۰ ادامه دارد |
| «بورس کالا: اطلاعیه درخصوص ساعت پایان معاملات بازارهای مالی بورس کالا»، ۲۵ مرداد ۱۴۰۵، ۱۰:۵۷ | ساعت پایان معاملات از همان روز تا اطلاع ثانوی ۱۸:۰۰ است |
مشاهدهٔ خودمان از TSETMC (دریافت‌شده در ۳ آبان ۱۴۰۵): همهٔ ۵۱ نمادی را که در دیده‌بان ۲۵ مهر ۱۴۰۵ در گروه «صندوق‌های کالایی» بودند بررسی کردیم: در جلسهٔ ۳ آبان معامله‌های هر ۵۱ نماد بین ۱۲:۰۰ و ۱۸:۰۰ ثبت شده بود، که با اطلاعیهٔ ۲۵ مرداد هم‌خوان است. در سابقهٔ قیمت همین نمادها (از ۳۰ آبان ۱۴۰۲، قدیمی‌ترین سابقهٔ دریافت‌شده، تا ۳ آبان ۱۴۰۵؛ ۶۸۲ روز معاملاتی) فقط شنبه تا چهارشنبه معامله ثبت شده بود. این مشاهده فقط دربارهٔ همین صندوق‌هاست، نه قاعدهٔ همهٔ بازارهای بورس کالا.
دربارهٔ بازار فیزیکی، طبق دستورالعمل، اطلاعیهٔ هر عرضه حداکثر تا ساعت ۱۸ روز کاری پیش از آن در سایت رسمی بورس کالا منتشر می‌شود (مواد ۱۲ و ۳۴) و بورس پیش از آغاز هر جلسه ترتیب زمانی عرضه‌های آن جلسه را اعلام می‌کند (تبصرهٔ ۱ ماده ۱۳)؛ برای زمان دقیق به سایت بورس کالا یا کارگزار مراجعه کنید.
ارزش معاملات بورس کالا چقدر است؟
تازه‌ترین رقم رسمی که تأیید کردیم در گزارش سالانهٔ ۲۰۲۳ سازمان بورس (نسخهٔ انگلیسی) است. گزارش سال ایرانی را ننوشته؛ ما آن را سال ۱۴۰۲ می‌دانیم، چون گزارش ۲۰۲۲ سازمان صراحتاً سال ۱۴۰۱ (۲۱ مارس ۲۰۲۲ تا ۲۰ مارس ۲۰۲۳) را پوشش می‌دهد و ارقام «پایان ۲۰۲۲» گزارش ۲۰۲۳ (مثلاً ۳۶۹ نهاد مالی غیربانکی) با ارقام آن گزارش یکی یا بسیار نزدیک است. این برداشت ماست، نه عبارتی از گزارش. ارزش کل معاملات بورس کالا در آن سال ۱۶٬۷۸۹٬۹۲۳ میلیارد ریال بود، حدود ۱٬۶۷۹ همت («همت» یعنی هزار میلیارد تومان، برابر با ۱۰ هزار میلیارد ریال).
| بخش | ارزش معاملات در گزارش ۲۰۲۳ (سال ۱۴۰۲ به برداشت ما؛ میلیارد ریال) |
|---|---|
| بازار فیزیکی (در گزارش شامل بازار فرعی و ردیف «سایر») | ۱۵٬۴۵۸٬۳۲۷ |
| صندوق‌های کالایی | ۶۰۹٬۱۱۶ |
| سلف موازی استاندارد | ۱۱۶٬۹۱۰ |
| گواهی سپردهٔ کالایی | ۳۲۳٬۴۲۹ |
| ابزارهای مشتقه | ۲۸۲٬۱۴۱ |
| جمع | ۱۶٬۷۸۹٬۹۲۳ |
این ارقام اسمی‌اند و تعدیل تورمی نشده‌اند. آمار جدیدتر را باید از گزارش‌های خود بورس کالا و سازمان بورس گرفت؛ قاعده‌ها هم به‌روز می‌شوند، پس نسخهٔ جاری را در پایگاه قوانین ببینید.
