تاریخچهٔ بورس ایران و بورس تهران را می‌شود در چند تاریخ خلاصه کرد: بورس اوراق بهادار تهران ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ کار رسمی خود را آغاز کرد، قانون بازار اوراق بهادار در ۱ آذر ۱۳۸۴ نقش نظارتی را از نقش اجرایی جدا کرد، فرابورس در مهر ۱۳۸۸ شکل گرفت و بازار سهام، پس از حدود ۱۲ هفته‌ای که شاخص کل در سابقهٔ TSETMC عدد تازه‌ای نداشت، ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ بازگشایی شد. این تاریخ‌ها از متن قانون، مصوبه‌های سازمان بورس، اطلاعیه‌های بورس و فرابورس و سابقهٔ شاخص در TSETMC گرفته شده است. دو دوره‌ای که بیشتر دربارهٔ آن‌ها پرسیده می‌شود، یعنی ۱۳۹۹ و توقف ۱۴۰۴ تا ۱۴۰۵، فقط با عدد و تاریخ آمده است؛ نه علتی گفته‌ایم و نه قضاوتی کرده‌ایم.
داستان پیدایش بورس، از بروژ و آمستردام تا تأسیس بورس تهران، در «قدیمی‌ترین بورس جهان کجاست؟» آمده است. اینجا از ۱۳۴۶ شروع می‌کنیم و تا آبان ۱۴۰۵ می‌آییم.
تاریخچهٔ بورس ایران و تهران در یک جدول
تاریخ ردیف‌هایی که به مصوبه برمی‌گردد، تاریخ تصویبی است که در سامانهٔ قوانین و مقررات سازمان بورس ثبت شده است؛ اجرا ممکن است چند روز بعد باشد، مگر جایی که روز اجرا را جدا نوشته‌ایم. «راهنما» یعنی «راهنمای آشنایی با بورس اوراق بهادار تهران» (سایت سازمان بورس، ۱۳۹۷).
| تاریخ | رویداد |
|---|---|
| ۲۷ اردیبهشت ۱۳۴۵ | تصویب «قانون تأسیس بورس اوراق بهادار»؛ ماده ۶۰ قانون بازار اوراق بهادار این تاریخ را آورده است |
| ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ | آغاز فعالیت رسمی بورس تهران در قالب «سازمان کارگزاران بورس اوراق بهادار تهران» |
| نیمهٔ دوم ۱۳۵۷ | به نوشتهٔ راهنما، بورس «به حالت نیمه‌تعطیل درآمد» |
| تابستان ۱۳۶۷ | پذیرش قطعنامهٔ ۵۹۸؛ راهنما رونق دوبارهٔ بورس را به این رویداد و قوانین بازسازی نسبت می‌دهد |
| ۱ آذر ۱۳۸۴ | تصویب قانون بازار اوراق بهادار در مجلس؛ ۲ آذر تأیید شورای نگهبان |
| ۱۳۸۵ | آغاز کار شرکت بورس اوراق بهادار تهران |
| مهر ۱۳۸۶ | به نوشتهٔ سازمان بورس، بورس کالای ایران، که شهریور ۱۳۸۲ با عنوان «بورس فلزات» آغاز به کار کرده بود، پس از تصویب قانون بازار اوراق بهادار فعالیت خود را آغاز کرد |
| ۱ بهمن ۱۳۸۶ | شورای عالی بورس قرارداد آتی را به‌عنوان ابزار مالی تصویب کرد |
| مهر ۱۳۸۸ | تشکیل فرابورس ایران، به نوشتهٔ سازمان بورس |
| ۳ مهر ۱۳۸۹ | تصویب دستورالعمل اجرایی معاملات برخط در بورس تهران و فرابورس |
| ۱۳۹۱ | آغاز کار بورس انرژی ایران |
| ۱۵ بهمن ۱۳۹۶ | اجرای تسویهٔ T+2 به‌جای T+3 |
| ۲۲ فروردین ۱۳۹۷ | مصوبهٔ راه‌اندازی سجام |
| ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۰ | عددهای شاخص کل و چند مصوبه در بخش «بورس ۹۹» آمده است |
| ۲۱ مهر ۱۴۰۳ | مصوبهٔ دامنهٔ نوسان روزانهٔ سهام: ۳ درصد بالا و ۳ درصد پایین |
| ۲۰ آبان ۱۴۰۴ | آغاز مرحلهٔ معاملات پایانی در تابلوی اصلی بازار اول بورس تهران |
| ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ | شاخص کل عدد تازه‌ای ندارد و در سه نماد نمونه معاملهٔ ثبت‌شده‌ای نیست؛ آخرین عدد تازه ۶ اسفند ۱۴۰۴ ثبت شد |
| ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ | بازگشایی بازار سهام |
| ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ | مرحلهٔ معاملات پایانی برای همهٔ نمادهای سهامی بازار اول و دوم |
بورس ایران کی شروع شد؟ از ۱۳۴۶ تا قطعنامهٔ ۵۹۸
به نوشتهٔ سازمان بورس، بورس تهران نخستین بورس کشور است و در قالب «سازمان کارگزاران بورس اوراق بهادار تهران» از ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ کار کرد. راهنمای آشنایی با بورس اوراق بهادار تهران آغاز کار را با پذیرش سهام بانک توسعهٔ صنعتی و معدنی ایران توصیف می‌کند. دربارهٔ نقش آن سازمان دو متن رسمی یک‌جور نمی‌نویسند: سایت سازمان بورس می‌گوید کار اجرایی و نظارتی را هم‌زمان انجام می‌داد، اما راهنما آن را «تنها رکن اجرایی» بورس می‌داند و نظارت بر آن را بر عهدهٔ شورای عالی بورس می‌گذارد.
همین راهنما می‌نویسد از نیمهٔ دوم ۱۳۵۷ بورس «به حالت نیمه‌تعطیل درآمد» و داد و ستد سهام و اوراق قرضه تا ۱۳۶۱ تقریباً متوقف ماند. از ۱۳۶۳، با واگذاری برخی کارخانه‌های دولتی به بخش خصوصی، معاملات اندکی بالا رفت. راهنما پذیرش قطعنامهٔ ۵۹۸ در تابستان ۱۳۶۷ و قوانین بازسازی را زمینهٔ رونق دوبارهٔ بورس می‌داند. پس اگر جایی خوانده‌اید «بورس تا ۱۳۶۸ تعطیل بود»، این با متن راهنما هم‌خوانی ندارد: راهنما از «نیمه‌تعطیل» نوشته است.
روند ناهمگون و شاخص ۱۳ هزار واحدی (۱۳۶۸ تا ۱۳۸۳)
راهنما بررسی ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۵ را چنین جمع می‌بندد که روند فعالیت بورس یکنواخت نبوده است و از ۱۳۷۶ به «دورهٔ تازه‌ای» اشاره می‌کند که زمینهٔ بسیاری از اصلاحات بعدی بازار سرمایه در آن پایه‌ریزی شد. دربارهٔ شاخص هم می‌نویسد در نیمهٔ اول ۱۳۸۳ شاخص بورس به ۱۳٬۰۰۰ واحد رسید و تا آن زمان رقم تاریخی بود. نمی‌دانیم این عدد با سابقهٔ شاخص در TSETMC، که از ۱۴ آذر ۱۳۸۷ شروع می‌شود، قابل‌مقایسه است یا نه؛ رکوردهای آن سری را در «شاخص کل بورس تهران چیست؟» آورده‌ایم.
قانون ۱۳۸۴: چرا سازمان بورس و بورس تهران یکی نیستند؟
قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران با ۶۰ ماده و ۲۹ تبصره سه‌شنبه ۱ آذر ۱۳۸۴ در مجلس تصویب شد و ۲ آذر به تأیید شورای نگهبان رسید. ماده ۶۰ می‌گوید پس از پایان مهلت‌هایی که خود قانون معین کرده، «قانون تأسیس بورس اوراق بهادار» مصوب ۲۷ اردیبهشت ۱۳۴۵ لغو می‌شود.
به نوشتهٔ سازمان بورس، این قانون نقش‌های اجرایی و نظارتی را از هم جدا کرد: «سازمان کارگزاران» به «سازمان بورس و اوراق بهادار» تبدیل شد و اجرای معاملات به شرکت بورس اوراق بهادار تهران رسید که از ۱۳۸۵ کار خود را آغاز کرد. در متن قانون (نسخهٔ معتبر ۲۲ اسفند ۱۴۰۲) هم همین تقسیم کار دیده می‌شود:
- ماده ۱: بورس «بازاری متشکل و خودانتظام» است که «در قالب شرکت سهامی عام تأسیس و اداره می‌شود».
- ماده ۳: شورای عالی بورس و اوراق بهادار «بالاترین رکن» بازار است و تصویب سیاست‌های کلان را بر عهده دارد.
- ماده ۵: سازمان بورس «مؤسسهٔ عمومی غیردولتی» با شخصیت حقوقی و مالی مستقل است.
- ماده ۲۸: تأسیس بورس‌ها منوط به ثبت نزد سازمان است و فعالیتشان زیر نظارت سازمان انجام می‌شود.
پس سازمان بورس ناظر بازار است و بورس تهران بازاری که سهام و اوراق در آن معامله می‌شود. شرکت سپرده‌گذاری مرکزی هم، به نوشتهٔ صفحهٔ «نام، تاریخ و شماره ثبت» در سایت خودش، ۵ دی ۱۳۸۴ با شمارهٔ ثبت ۲۶۲۵۴۹ ثبت شد؛ کمی بیش از یک ماه پس از تصویب قانون.
در زمان نگارش (آبان ۱۴۰۵)، صفحهٔ «بورس‌ها»ی سایت سازمان بورس (به‌روزرسانی ۱۲ خرداد ۱۴۰۳) چهار بورس را زیر نظر سازمان می‌نامد: بورس تهران، فرابورس، بورس کالا و بورس انرژی؛ تاریخ شروع هر کدام در جدول بالا آمده است.
بورس ۹۹ چه اتفاقی افتاد؟ فقط عدد و تاریخ
در منابعی که بررسی کردیم متن رسمی‌ای نبود که علت بالا و پایین رفتن شاخص در ۱۳۹۹ را بگوید، و ما هم علتی نمی‌نویسیم. جدول زیر دو چیز را کنار هم می‌گذارد: بستهٔ روزانهٔ شاخص کل از سابقهٔ شاخص در TSETMC و چند مصوبه از سامانهٔ قوانین و مقررات سازمان بورس (عدد داخل پرانتز شناسهٔ مصوبه در cmr.seo.ir است). فهرست مصوبه‌ها کامل نیست و انتخاب آن‌ها به این معنا نیست که مصوبه‌ای بر شاخص اثر گذاشته است؛ ردیف‌ها فقط به ترتیب تاریخ آمده‌اند و رابطهٔ علت و معلول نشان نمی‌دهند.
| تاریخ | عدد یا مصوبه |
|---|---|
| ۱۴ اسفند ۱۳۹۸ | مصوبهٔ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس: دامنهٔ نوسان همهٔ نمادهای بورس و فرابورس از ۱۷ اسفند به ۲ درصد کاهش یافت؛ تابلوی قرمز بازار پایه همان ۱ درصد ماند (۶۱۲۹۰) |
| ۲۸ اسفند ۱۳۹۸ | آخرین بستهٔ ۱۳۹۸ در سابقهٔ شاخص: ۵۱۲٬۹۰۰٫۵ واحد |
| ۱۱ فروردین ۱۳۹۹ | مصوبهٔ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس دربارهٔ واگذاری سهام دولتی در قالب صندوق‌های سرمایه‌گذاری قابل معامله، در اجرای قانون بودجهٔ ۱۳۹۹ (۶۱۳۳۵) |
| ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۹ | نخستین بستهٔ بالای یک میلیون واحد: ۱٬۰۲۰٬۲۱۷٫۵ |
| ۱۲ مرداد ۱۳۹۹ | نخستین بستهٔ بالای دو میلیون واحد: ۲٬۰۱۱٬۵۲۴٫۳ |
| ۱۹ مرداد ۱۳۹۹ | بالاترین بستهٔ این دوره: ۲٬۰۷۸٬۵۴۶٫۸ واحد، حدود ۴٫۰۵ برابر آخرین بستهٔ ۱۳۹۸ |
| ۲۶ مرداد ۱۳۹۹ | بستهٔ ۱٬۸۱۳٬۵۶۵٫۷ واحد، ۴٫۷۱ درصد کمتر از بستهٔ روز قبل |
| ۱۸ بهمن ۱۳۹۹ | مصوبهٔ شورای عالی بورس: دامنهٔ نامتقارن برای سهام بورس و فرابورس، ۶ درصد بالا و ۲ درصد پایین، از ۲۵ بهمن (۴۰۸۸۰) |
| ۲۶ اسفند ۱۳۹۹ | شورای عالی بورس به سازمان بورس اجازه داد دامنه را افزایش دهد، به‌صورت تدریجی و همراه با اطلاع‌رسانی کامل (۴۰۸۸۵) |
| ۲۵ فروردین ۱۴۰۰ | مصوبهٔ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس: دامنهٔ نوسان سهام از ۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ نامتقارن، ۶ درصد بالا و ۳ درصد پایین، و قرار بر متقارن شدن تدریجی آن (۴۰۸۹۱) |
| ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۰ | مصوبهٔ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس: دامنهٔ نوسان سهام بورس تهران و بازار اول و دوم فرابورس از ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۰ برابر ۵ درصد بالا و ۵ درصد پایین (۴۰۸۸۷) |
| ۳ خرداد ۱۴۰۰ | پایین‌ترین بستهٔ پس از اوج: ۱٬۰۹۵٬۶۹۷٫۷ واحد، ۴۷٫۳ درصد کمتر از بستهٔ اوج |
| ۹ فروردین ۱۴۰۲ | نخستین بستهٔ بالاتر از اوج ۱۳۹۹: ۲٬۰۷۸٬۷۱۲٫۳ واحد |
«بستهٔ روز» عدد پایان روز است، نه بیشترین مقدار درون‌روزی، و همهٔ عددها اسمی‌اند: تورم را در بر نمی‌گیرند و بازده هیچ سبد یا سهمی نیستند. مقایسهٔ این سری با تورم و با شاخص هم‌وزن را در «شاخص کل بورس تهران چیست؟» دیده‌ایم؛ فهرست تغییر دامنهٔ نوسان از ۱۴۰۰ به بعد هم در «دامنهٔ نوسان بورس چیست و چند درصد است؟» آمده است.
۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴: چند قاعدهٔ معاملاتی که عوض شد
- دامنهٔ نوسان: مصوبهٔ ۲۱ مهر ۱۴۰۳ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس دامنهٔ سهام، حق‌تقدم و صندوق‌های سهامی و مختلط را ۳ درصد بالا و ۳ درصد پایین تعیین کرد؛ نسخهٔ معتبر مصوبه در زمان نگارش (آبان ۱۴۰۵) هنوز همین عدد را دارد.
- مرحلهٔ معاملات پایانی (TAL): طبق اطلاعیهٔ شمارهٔ ۱۸۱/۱۴۰۴۱۱۱۸۵ مورخ ۱۳ آبان ۱۴۰۴ بورس تهران (که اطلاعیه‌های ۱۹ و ۲۰ آبان به آن ارجاع داده‌اند)، از سه‌شنبه ۲۰ آبان ۱۴۰۴ برای سهام تابلوی اصلی بازار اول بورس تهران آغاز شد: معاملهٔ پیوسته از ۱۲:۴۵ تا ۱۳:۰۰ با قیمت پایانی. مراحل روز معاملاتی را در «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟» توضیح داده‌ایم.
- حجم مبنا: طبق مصوبهٔ ۲۵ آذر ۱۴۰۴ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس، حجم مبنای نمادهای بورس تهران و فرابورس از ۱ دی ۱۴۰۴ برابر یک سهم است و مقررات «گره معاملاتی» اعمال نمی‌شود؛ هر دو اصطلاح در «دامنهٔ نوسان بورس چیست و چند درصد است؟» توضیح داده شده‌اند.
بازگشایی بورس: توقف بازار سهام از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا بازگشایی ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵
این بخش فقط چیزهایی را می‌آورد که در داده‌ها و اطلاعیه‌های TSETMC دیدیم، با تاریخ و ساعت هر اطلاعیه.
- ۶ اسفند ۱۴۰۴ (چهارشنبه): در فهرست روزانهٔ سه نماد نمونه، دو نماد بورس تهران و یک نماد فرابورس، معامله ثبت شده است. شاخص کل ۳٬۷۱۳٬۹۵۵٫۹ واحد بسته شد.
- ۹ اسفند ۱۴۰۴ (شنبه): بورس تهران از ساعت ۸:۰۲ تا ۱۰:۳۱ همچنان اطلاعیهٔ توقف و بازگشایی نماد به‌علت افشای اطلاعات منتشر کرد، اما در سابقهٔ همان سه نماد معاملهٔ ثبت‌شده‌ای نیست. فرابورس ساعت ۱۱:۴۱ اطلاعیه‌ای با عنوان «عدم تأیید تمامی معاملات در بازار فرابورس ایران» منتشر کرد که در آن آمده است تمامی معاملات بازارهای فرابورس در آن روز مورد تأیید قرار نگرفت. هیچ‌کدام از این پیام‌ها علتی نگفته‌اند.
- ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ (یکشنبه): فرابورس ساعت ۹:۵۹ به استناد اطلاعیهٔ سازمان بورس دربارهٔ فعالیت بورس‌ها و بازارهای اوراق بهادار اعلام کرد که معاملات انواع اوراق با درآمد ثابت و صندوق‌های سرمایه‌گذاری در اوراق با درآمد ثابت از همان روز تا اطلاع ثانوی از ساعت ۱۰:۰۰ تا ۱۲:۰۰ برقرار خواهد بود. متن اطلاعیهٔ سازمان بورس را در منبع رسمی نیافتیم. فرابورس همان روز، ساعت ۱۰:۴۵، از آغاز معاملات ثانویهٔ برخی اوراق مرابحهٔ دولت هم خبر داد.
- ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵: سابقهٔ شاخص کل ۵۰ ردیف دارد که همه همان عدد ۶ اسفند را تکرار می‌کنند.
- ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵: فرابورس (ساعت ۸:۳۷) و بورس تهران (ساعت ۱۳:۰۲) بازگشایی را از سه‌شنبه ۲۹ اردیبهشت اعلام کردند. اطلاعیهٔ بورس تهران از «بازار سهام، سرمایه‌گذاری حرفه‌ای، صندوق‌های سرمایه‌گذاری سهامی و مختلط و مشتقات آن‌ها» نام برد. ساعت جلسه ۸:۴۵ تا ۱۳:۳۰ تعیین شد و مرحلهٔ معاملات پایانی تا ۵ خرداد برگزار نمی‌شد.
- ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵: شاخص کل ۳٬۷۱۶٬۴۷۸ واحد بسته شد؛ ۰٫۰۷ درصد بیشتر از عدد تکرارشده.
- ۱۶ خرداد ۱۴۰۵: طبق اطلاعیهٔ شمارهٔ ۱۸۱/۱۴۰۵۰۲۴۰۳ مورخ ۵ خرداد ۱۴۰۵ بورس تهران (و اطلاعیهٔ ۱۰۷۰۱/الف/۰۵ فرابورس، همان تاریخ)، پایان جلسه دوباره ۱۲:۳۰ شد و مرحلهٔ معاملات پایانی (۱۲:۴۵ تا ۱۳:۰۰) برای همهٔ نمادهای سهامی بازار اول و دوم بورس تهران و فرابورس برقرار شد.
عبارت «دورهٔ توقف بازار» در اطلاعیه‌های ۲۷ اردیبهشت دربارهٔ سررسید قراردادهای مشتقه آمده است. در ۱٬۴۰۹ پیام بورس تهران و فرابورس در TSETMC که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ منتشر شد، متنی دربارهٔ علت توقف سهام نیافتیم. نبود علت در این پیام‌ها به معنای نبود آن در منبع‌های دیگر نیست؛ ما علتی نمی‌نویسیم و حدس هم نمی‌زنیم. اطلاعیه‌های بازگشایی از «بازار سهام» و ابزارهای مرتبط نام می‌برند و اطلاعیه‌های بالا از برقراری معاملات ابزارهای دیگر در همین بازه خبر می‌دهند. شاخص کل پس از بازگشایی را در «شاخص کل بورس تهران چیست؟» دنبال کنید.
آنچه تأیید نکردیم
- شمار شرکت‌های پذیرفته‌شده در هر سال و مبنای شاخص پیش از ۱۳۸۷: منبع رسمی تاریخی در دسترس نیافتیم. در زمان تهیهٔ این نوشته به متن‌هایی که فقط روی سایت‌های رسمی بورس تهران (tse.ir)، فرابورس (ifb.ir) و بورس کالا (ime.co.ir) منتشر شده است دسترسی نداشتیم؛ پس تاریخ‌هایی را که فقط از آن‌ها می‌شد گرفت نیاوردیم.
- نخستین معاملهٔ آنلاین یا آتی: تاریخ‌های جدول تاریخ تصویب دستورالعمل‌اند، نه روز نخستین معامله.
- علت‌ها: نه علت بالا و پایین رفتن شاخص در ۱۳۹۹ و نه علت توقف ۱۴۰۴ تا ۱۴۰۵.
عددهای شاخص و اطلاعیه‌ها در ۳ آبان ۱۴۰۵ (۲۵ اکتبر ۲۰۲۶) دریافت شده‌اند و متن مصوبه‌ها از cmr.seo.ir است؛ اگر به قاعده‌ای از بازار استناد می‌کنید، آخرین نسخهٔ مصوبه را همان‌جا ببینید. تعداد نمادها و ارزش بازار (مهر ۱۴۰۵) را در «بازار سرمایه ایران در اعداد» آورده‌ایم؛ این نوشته هر سه ماه بازبینی می‌شود.
