معاملات برخط (آنلاین) چیست؟ قواعد معاملات برخط در بورس به زبان ساده

معاملات برخط چیست؟ معاملات برخط، که در گفت‌وگوی روزمره «معاملات آنلاین بورس» هم می‌گویند، یعنی این‌که سفارش خرید یا فروش را خودتان در سامانهٔ الکترونیکی کارگزار ثبت می‌کنید و آن سامانه، پس از کنترل، سفارش را به سامانهٔ معاملاتی بورس می‌فرستد. تعریف رسمی‌اش در بند ۷ مادهٔ ۱ دستورالعمل اجرایی معاملات برخط (مصوب ۶ شهریور ۱۳۹۸ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس) آمده است: کارگزار درخواست ثبت، ویرایش یا حذف سفارش مشتری را از راه یک زیرساخت الکترونیکی می‌گیرد، پس از اعمال کنترل‌های لازم به سامانهٔ معاملاتی بورس می‌فرستد و نتیجه را از همان سامانه دریافت می‌کند. بازار و صف همان است؛ آنچه فرق می‌کند مسیر سفارش و تکالیفی است که مقررات به کارگزار می‌دهد.

تاریخ بررسی: ۶ آبان ۱۴۰۵. متن دستورالعمل و مصوبه‌ها را همان روز از پایگاه قوانین و مقررات بازار سرمایه (cmr.seo.ir) خواندیم. متن به‌روز را از خود پایگاه ببینید؛ این نوشته آموزشی است و جای مشاورهٔ حقوقی را نمی‌گیرد.

سامانهٔ معاملات برخط چیست؟ سه زیرساخت و دو مسیر سفارش

مادهٔ ۱ دستورالعمل اجرایی معاملات برخط (شمارهٔ پایگاه ۴۰۷۶۹؛ نسخهٔ معتبر ۹ مرداد ۱۴۰۳) سه «زیرساخت برخط» را تعریف می‌کند؛ آنچه در گفت‌وگوی عادی «سامانهٔ معاملات برخط» می‌نامیم، در عمل همین‌هاست:

سفارش گرفته‌شده از زیرساخت نخست دو مسیر دارد (مادهٔ ۵). اگر مشتری ارسال بدون واسطهٔ معامله‌گر را انتخاب کند، کارگزار باید آن را به ترتیب زمان دریافت و بلافاصله بفرستد. اگر ارسال با واسطهٔ معامله‌گر را انتخاب کند، مقررات می‌گوید سفارش او «تفاوتی با سفارش‌های کتبی حضوری» ندارد.

تفاوت معاملات آنلاین (برخط) با معاملات حضوری (آفلاین)

واژه‌های «آنلاین» و «آفلاین» در متن دستورالعمل نیستند؛ اصطلاح رسمی «برخط» است و فقط در توضیح تصویب آن «برخط (Online)» را کنار هم نوشته‌اند. دستورالعمل برخط از سفارش غیربرخط با تعبیر «سفارش کتبی حضوری» یاد می‌کند (مادهٔ ۵)؛ ما به آن «حضوری» می‌گوییم. قواعد عمومی دریافت و ثبت سفارش در مواد ۹۴ و ۹۶ دستورالعمل اجرایی نحوهٔ انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران (نسخهٔ معتبر ۱۷ فروردین ۱۴۰۵) آمده است. آنچه از خود متن‌ها درمی‌آید:

• قواعد عمومی. مادهٔ ۹۴ کارگزار را موظف می‌کند برای دریافت درخواست مشتریان از فرم کاغذی یا الکترونیک طبق قالب بورس استفاده کند و تبصره‌اش دریافت الکترونیک، از جمله تلفن، فکس و اینترنت، را تابع دستورالعمل مصوب هیئت‌مدیرهٔ سازمان می‌داند. مادهٔ ۹۶ می‌گوید سفارش‌ها به ترتیب زمان دریافت در دفتر ثبت سفارش مورد تأیید سازمان ثبت می‌شود. این مواد برای همهٔ درخواست‌های مشتری است، نه فقط مسیر حضوری.
• مسیر برخط. مشتری خودش سفارش را در زیرساخت کارگزار ثبت می‌کند؛ ارسال آن به بورس یا خودکار است یا، به انتخاب مشتری، با واسطهٔ معامله‌گر (مادهٔ ۵).
• آنچه یکی است. در هر دو مسیر سفارش از راه کارگزار به سامانهٔ معاملاتی بورس می‌رسد و تطبیق فقط همان‌جا انجام می‌شود.

کارگزاری آنلاین چیست؟ مجوز و تأییدیهٔ فنی

دستورالعمل «کارگزار آنلاین» را نوع جداگانه‌ای از شرکت کارگزاری تعریف نکرده است. بند ۹ مادهٔ ۱ از «کارگزار یا کارگزار/معامله‌گر دارای مجوز» می‌گوید که خدمات اخذ سفارش و انجام معامله را از راه همین سه زیرساخت ارائه می‌کند. شرط‌های ارائهٔ این خدمت از این قرار است:

• مجوز و تأییدیه. مادهٔ ۳: افزون بر «مجوز معاملات برخط» از سازمان بورس، کارگزار پیش از بهره‌برداری از هر زیرساخت و به ازای اتصال به سامانهٔ معاملاتی هر بورس «تأییدیهٔ فنی» می‌گیرد. تبصرهٔ ۱: تأییدیه او را از مسئولیت امنیت، قابلیت‌های فنی و رعایت مقررات رها نمی‌کند. اگر مدارک کامل باشد، سازمان ظرف حداکثر ۲۰ روز کاری پاسخ می‌دهد (مادهٔ ۴).
• ممیزی. طبق رویه‌های اجرایی صدور تأییدیه‌ها (شمارهٔ پایگاه ۵۰۹۷۷؛ ۱۰ شهریور ۱۴۰۰) ممیزی فنی، امنیتی و کسب‌وکاری با بورس‌هاست؛ البته وظیفهٔ بورس‌ها در ممیزی فنی و امنیتی پس از ابلاغ «مرکز نظارت بر امنیت اطلاعات بازار سرمایه» آغاز می‌شود و تا آن زمان با خود مرکز است. بررسی الزامات مواد ۶ و ۷ هم با مرکز است. بر پایهٔ نتیجه، دسترسی کارگزار به سامانهٔ معاملاتی ایجاد یا لغو می‌شود.
• تغییر و برون‌سپاری. تغییر زیرساخت را پیش از بهره‌برداری باید به سازمان اعلام کرد (مادهٔ ۸)؛ واگذاری آن به دیگری مسئولیت کارگزار را برنمی‌دارد (مادهٔ ۲۸).
• شفافیت برای مشتری. کارگزار باید فهرست نسخه‌های عملیاتی زیرساخت ثبت سفارش را که تأییدیه دارند، همراه با راه دسترسی به هر نسخه، به‌محض بهره‌برداری در وب‌سایت رسمی خود اعلام کند (مادهٔ ۹).

اگر الزامات فنی و امنیتی در مهلت اعلام‌شده رعایت نشود، سازمان می‌تواند دسترسی کارگزار را قطع یا محدود کند (مادهٔ ۲۲). مادهٔ ۲۱ هم برای نقض دستورالعمل چهار مجازات نام می‌برد، از محدودیت در ثبت سفارش یا در استفاده از زیرساخت‌ها تا تعلیق و لغو مجوز معاملات برخط.

احراز هویت چندعاملی و الزامات امنیتی

مادهٔ ۶ می‌گوید زیرساخت ثبت سفارش و زیرساخت برخط گروهی باید به سیستم احراز هویت چندعاملی امن مجهز باشند، طبق شرایط اعلامی سازمان؛ مصوبهٔ ۱۴ آبان ۱۳۹۹ (شمارهٔ پایگاه ۶۱۳۲۱) هم همهٔ کارگزاران را موظف کرده زیرساخت ورود چندعاملی مشتریان را فراهم کنند. دستورالعمل «چندعاملی» را تعریف نکرده؛ منظور عمومی آن ورود با بیش از یک اثبات هویت است. اینکه کدام عامل‌ها پذیرفته می‌شود به همان شرایط بستگی دارد و متن آن را در پایگاه نیافتیم. مادهٔ ۷ هم رعایت همهٔ الزامات امنیتی را بر کارگزار واجب می‌کند؛ توضیح پایگاه «الزامات امنیت اطلاعات بازار سرمایه» (تصویب ۲ دی ۱۳۹۸، با اصلاح ۲۲ شهریور ۱۴۰۰) را از مصداق‌های آن می‌داند و برای زیرساخت‌های برخط لازم‌الاجرا می‌شمارد، اما متن آن الزامات در پایگاه نیست.

نمونهٔ قرارداد استفاده از خدمات برخط کارگزار (در پایگاه به تاریخ ۱ اردیبهشت ۱۳۹۹) چند تعهد را بر عهدهٔ مشتری گذاشته است: تغییر رمز اولیه در نخستین ورود، ندادن نام کاربری، رمز عبور و رمز یک‌بارمصرف به شخص ثالث، و اطلاع فوری به کارگزار در صورت سرقت یا استفادهٔ غیرمجاز. طبق همان نمونه، مسئولیت هر معاملهٔ انجام‌شده با نام کاربری و رمز مشتری هم با خود اوست.

سنجش مهارت مشتری و قرارداد

مادهٔ ۱۳ می‌گوید کارگزار تا مهارت مشتری در کار با زیرساخت‌های ثبت و ارسال سفارش و آشنایی‌اش با مقررات معامله را نسنجیده و احراز نکرده، نمی‌تواند این زیرساخت‌ها را در اختیار او بگذارد. همین شرط برای نمایندگان حقیقی مشتریان حقوقی و نمایندگان قانونی مشتریان حقیقی زیر ۱۸ سال تمام شمسی هم هست. ضوابط اجرایی را کانون کارگزاران بورس و اوراق بهادار تعیین می‌کند؛ ضوابط سنجش توانایی مشتری (شمارهٔ پایگاه ۴۰۷۸۴؛ مصوب ۹ دی ۱۳۹۸ هیئت‌مدیرهٔ کانون) این راه‌ها را مجاز می‌داند: مصاحبهٔ شفاهی، آزمون کتبی یا الکترونیکی، گواهی‌نامهٔ حرفه‌ای یا کاربردی بازار سرمایه، یا گواهی حضور در دورهٔ آموزشی کانون دربارهٔ معاملات برخط.

کارگزار پیش از ارزیابی باید چهار منبع آموزشی، از جمله راهنمای نرم‌افزار خودش و خود دستورالعمل برخط، را به داوطلب بدهد، و ارزیابی نباید بیش از ۱۰ روز کاری پس از دریافت مدارک انجام شود. او حتی پس از احراز شرایط هم می‌تواند دسترسی ندهد یا آن را مشروط کند، اگر داوطلب سابقهٔ نقض مقررات یا ایفا نکردن تعهد داشته باشد یا خودش تمایلی نداشته باشد.

مادهٔ ۱۴ استفادهٔ مشتری از سامانه را به قرارداد با کارگزار مشروط می‌کند، در چارچوب مصوب کانون و با الزامات ابلاغی سازمان. نمونهٔ ثبت‌شده در پایگاه (۱۰ ماده و ۵ تبصره؛ طبق یادداشت پایانی خودش، حداقل موارد لازم برای قرارداد) از جمله می‌گوید:

• قرارداد مدت نامحدود دارد؛ هر طرف با اعلام کتبی ۳ روز پیش می‌تواند آن را فسخ کند، و تعلیق بیش از یک ماه یا لغو مجوز کارگزار آن را منفسخ می‌کند؛
• کارگزار باید وضعیت حساب، قدرت خرید و سوابق سفارش و معاملات را از راه سامانه در اختیار مشتری بگذارد و رویهٔ واریز و برداشت، مخاطرات و رویهٔ سفارش‌دادن هنگام اختلال را اعلام کند؛
• اختلاف یا به هیئت داوری کانون سپرده می‌شود یا طبق مواد ۳۶ و ۳۷ قانون بازار اوراق بهادار حل می‌شود.

همین نمونه می‌گوید کارگزار بابت خدمات برخط از مشتری وجهی نمی‌گیرد و از همین رو امضای قرارداد او را به ارائهٔ خدمت ملزم نمی‌کند و از قطعی، کندی یا اختلال سامانه مسئولیتی در قبال خسارت نمی‌پذیرد. با این حال مادهٔ ۲۵ دستورالعمل کارگزار را به اطلاع‌رسانی فوری و اعلام راه‌های جایگزین موظف می‌کند، و مادهٔ ۲۳ می‌گوید او جز کارمزدهای مصوب سازمان بابت این خدمات وجهی نمی‌تواند بگیرد (دربارهٔ کارمزدها جداگانه نوشته‌ایم).

محدودیت‌هایی که کارگزار باید بتواند اعمال کند

مادهٔ ۱۶ فهرستی با ۳۵ بند از محدودیت‌ها دارد. کارگزار باید در هر سه زیرساخت امکان اعمال آن‌ها را فراهم کند و «حسب اعلام سازمان» اعمال کند؛ یعنی اصل این است که سازمان بورس محدودیت را اعلام می‌کند و کارگزار اجرا. محدودیت‌ها باید قابل تنظیم باشند و لحظه‌ای اعمال شوند (تبصرهٔ ۲) و هم‌زمان طبق روش قرارداد به مشتری اطلاع داده شوند (تبصرهٔ ۳). هر دسته نمونه‌ای از بندها دارد (شمارهٔ بند در پرانتز؛ دسته‌بندی از ماست):

دو مصوبهٔ هیئت‌مدیرهٔ سازمان نمونهٔ این محدودیت‌هاست. مصوبهٔ ۲۰ فروردین ۱۳۹۹ کارگزاری‌ها را از دریافت سفارش از راه زیرساخت‌های برخط پیش از آغاز پیش‌گشایش گروه‌های معاملاتی هستهٔ معاملات بورس‌ها منع کرده است (برداشت ما: از نوع «محدودیت در زمان فعالیت»، بند ۲). مصوبهٔ حداقل ارزش سفارش خرید (شمارهٔ پایگاه ۴۰۷۹۷؛ ۲۸ اسفند ۱۳۹۸، اصلاح ۲۰ تیر ۱۴۰۱) ارزش هر سفارش خرید برخط را، بدون کارمزد، از یک میلیون به ۵ میلیون ریال رسانده و خرید روز عرضهٔ اولیه، پذیره‌نویسی، واحد صندوق‌های قابل معامله، آتی و اختیار معامله را از آن معاف کرده است؛ خود مصوبه این حد را «موضوع بند ۸ مادهٔ ۱۶» می‌نامد. جزئیات این حد را در «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟» هم آورده‌ایم.

حدود اختیار کارگزار را چند ماده روشن کرده است:

• ارسال‌نکردن و اعلام دلیل. سفارشی که محدودیت مقرراتی را رعایت نکند به بورس فرستاده نمی‌شود و بلافاصله پیامی دربارهٔ پذیرفته‌نشدن سفارش و دلیل آن برای مشتری می‌رود (مادهٔ ۱۸).
• مستند به قانون. هر محدودیت بر معاملات یا دسترسی مشتری باید به قوانین و مقررات مستند باشد و طبق قرارداد به او اطلاع داده شود؛ با اعمال این محدودیت‌ها، کارگزار در قبال خسارت‌های واردشده مسئولیتی ندارد (مادهٔ ۱۹).
• اقدام پیشگیرانه. اگر شواهدی از نقض مقررات یا خطر برای منصفانه‌بودن بازار باشد، کارگزار می‌تواند دسترسی یا سفارش‌های مشتری را محدود کند؛ علت و جزئیات باید مستند شود و حداکثر ظرف یک روز کاری به سازمان و بورس برسد (مادهٔ ۱۲).
• حذف سفارش. کارگزار در چارچوب قوانین و مقررات اختیار حذف سفارش واردشدهٔ مشتری را دارد و باید دلیل و مستندات را نگه دارد؛ هرجا الزام مقرراتی ایجاب کند، دسترسی مشتری به حذف یا ویرایش سفارش‌های ثبت‌شده را هم مسدود می‌کند (مادهٔ ۱۷).
• نظارت و سوابق. کارگزار دست‌کم یک واحد جدا برای نظارت بر مخاطرات ویژهٔ معاملات برخط دارد (مادهٔ ۱۵) و سوابق سفارش‌ها و فعالیت مشتری و رخدادهای سیستمی، از جمله سفارش‌های ردشده، را نگه می‌دارد (مادهٔ ۲۰).

سابقهٔ مقررات: از چند دستورالعمل به یک دستورالعمل

پیش از ۱۳۹۸ دو دستورالعمل جدا برای معاملات برخط بود و یک دستورالعمل دربارهٔ سفارش‌های الکترونیکی؛ مادهٔ ۳۲ دستورالعمل کنونی هر سه را نسخ‌شده می‌داند. پایگاه سه نسخه از دستورالعمل کنونی نگه می‌دارد:

جمع‌بندی

معاملات آنلاین (برخط) در مقررات ایران خدمتی مجوزدار است: مجوز و تأییدیهٔ فنی، احراز هویت چندعاملی، سنجش مهارت و قرارداد، و محدودیت‌های لحظه‌ای. برای کارگزار خودتان ببینید طبق مقررات چه چیزهایی باید عمومی باشد: فهرست نسخه‌های تأییدشده (مادهٔ ۹)، رویه‌ها، شرایط و مخاطرات معاملات برخط (مادهٔ ۲۴) و روش‌های پشتیبانی (مادهٔ ۲۹) در وب‌سایت رسمی کارگزار. این فهرست رتبه‌بندی یا توصیهٔ انتخاب کارگزار نیست و دربارهٔ هیچ نماد یا سرمایه‌گذاری نظری نمی‌دهد. اگر در کارگزاری مسئول این زیرساخت‌ها هستید، صفحهٔ سامانهٔ معاملات آنلاین را هم ببینید. نقش نهادها را در «سازمان بورس و شورای عالی بورس» آورده‌ایم.