سرخطی در گفت‌وگوی روزمرهٔ بازار یعنی سفارشی که در ابتدای صف خرید یا فروش یک نماد نشسته است، معمولاً سفارشی که در نخستین لحظه‌های ورود سفارش ثبت شده. این معنا عرفی است و واژهٔ «سرخطی» در هیچ‌یک از متن‌هایی که برای این نوشته خوانده‌ایم نیامده: دستورالعمل‌های معاملات بورس تهران و فرابورس، آیین‌نامهٔ معاملات بورس تهران، دستورالعمل معاملات برخط و مصوبهٔ عدالت در صف‌ها. اما سازوکار پشت آن، یعنی پیش‌گشایش، صف و اولویت قیمت و زمان، در همین متن‌ها تعریف شده است.
خلاصه‌اش این است: پیش از شروع معاملات مرحله‌ای به نام پیش‌گشایش هست که در آن سفارش ثبت می‌شود اما معامله‌ای انجام نمی‌شود. طبق مصوبهٔ ۲۰ فروردین ۱۳۹۹ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس، کارگزار پیش از آغاز آن نباید از راه زیرساخت‌های معاملات آنلاین (برخط) سفارش بگیرد. جایگاه سفارش در صف را نوع سفارش، قیمت و زمان ورود آن به سامانهٔ معاملاتی بورس تعیین می‌کند؛ پیش از آن، سفارش از سامانهٔ کارگزار می‌گذرد و کارگزار باید ترتیب زمانی دریافت را رعایت کند. هیچ‌یک از این قاعده‌ها نمی‌گوید سفارش «اول» حتماً معامله می‌شود.
این نوشته آموزش «سرخطی زدن» نیست و روش یا ابزاری برای جلو افتادن از دیگران معرفی نمی‌کند؛ فقط قاعده‌ها و حد آن‌ها را می‌گوید.
تاریخ بررسی: ۶ آبان ۱۴۰۵. متن مقررات را از سامانهٔ قوانین و مقررات سازمان بورس (cmr.seo.ir) خوانده و ساعت‌ها را با اطلاعیه‌ها و داده‌های TSETMC سنجیده‌ایم. ساعت‌ها مربوط به همین تاریخ است؛ پیش از هر تصمیم، متن رسمی و آخرین اطلاعیهٔ بورس را ببینید.
پیش‌گشایش بورس چیست؟ ثبت سفارش پیش از شروع بازار
پیش‌گشایش مرحله‌ای پیش از شروع معاملات است که در آن سفارش ثبت، ویرایش یا حذف می‌شود، اما معامله‌ای انجام نمی‌شود. مادهٔ ۹ دستورالعمل اجرایی نحوه انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران (نسخهٔ معتبر ۱۷ فروردین ۱۴۰۵؛ از این پس «دستورالعمل معاملات بورس تهران») مرحله‌های روز معاملاتی را فهرست کرده است. سه مرحلهٔ نخست در هر جلسه برگزار می‌شود:
| مرحله | آنچه متن دستورالعمل می‌گوید |
|---|---|
| پیش‌گشایش | ورود، تغییر یا حذف سفارش ممکن است، اما معامله‌ای انجام نمی‌شود (بند ۱) |
| گشایش | بلافاصله پس از پیش‌گشایش؛ سفارش‌های موجود در سامانه با سازوکار حراج ناپیوسته و درون دامنهٔ نوسان روزانه اجرا می‌شود (بند ۲) |
| حراج پیوسته | پس از گشایش؛ هر وقت قیمت خرید و فروش به هم برسد، معامله انجام می‌شود (بند ۳) |
پس «سرخطی» در پیش‌گشایش یعنی در فهرست سفارش‌ها بودن، نه معامله کردن. نخستین معاملات روز در گشایش و با «قیمت نظری گشایش» (TOP) انجام می‌شود؛ مقررات آن را قیمتی تعریف می‌کند که سامانهٔ معاملاتی از روی سفارش‌های ثبت‌شده با سازوکار حراج محاسبه می‌کند (مادهٔ ۱، بند ۱۸). قیمتی که برای سفارش محدود وارد می‌کنید سقف (خرید) یا کف (فروش) است. مثال عددی در «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟» آمده است.
سفارش به قیمت گشایش چیست؟
«سفارش به قیمت گشایش» (مادهٔ ۱۱، بند ۴) فقط در پیش‌گشایش وارد می‌شود، بدون قیمت ثبت می‌شود و در گشایش با قیمت گشایش معامله می‌شود؛ بخش اجرانشدهٔ آن به‌صورت سفارش محدود با همان قیمت می‌ماند. چون قیمت ندارد، قیمت معاملهٔ آن از پیش معلوم نیست.
سرخطی بورس چه ساعتی است؟
در گفت‌وگوی بازار «ساعت سرخطی» معمولاً یعنی لحظهٔ آغاز ورود سفارش در پیش‌گشایش، اما ساعت رسمی‌ای به این نام وجود ندارد. ساعت و روزهای معامله را هیئت‌مدیرهٔ بورس تعیین و اعلام می‌کند (آیین‌نامهٔ معاملات در شرکت بورس اوراق بهادار تهران، مادهٔ ۲، نسخهٔ معتبر ۴ شهریور ۱۴۰۴). مادهٔ ۹ دستورالعمل پیش‌گشایش را «۳۰ دقیقه قبل از شروع معاملات» می‌نویسد و تبصرهٔ ۲ آن به هیئت‌مدیره اجازه می‌دهد زمان ورود سفارش را بیرون از جلسه تعیین کند.
در آبان ۱۴۰۵ جلسهٔ سهام ۹:۰۰ تا ۱۲:۳۰ است (مادهٔ ۲ دستورالعمل). «حدود ۸:۴۵» برای شروع ورود سفارش سهام در متن مقررات نیست و مشاهدهٔ ماست: در سابقهٔ دفتر سفارش‌ها (BestLimits) در API عمومی TSETMC، تغییرهای دفتر سفارش‌های یک نماد پرمعامله در ۴ و ۵ آبان ۱۴۰۵ از ۸:۴۵:۰۴ شروع شد؛ دلیل فاصلهٔ آن با «۳۰ دقیقه» در متن‌هایی که خوانده‌ایم نیامده. صندوق‌ها زمان‌بندی دیگری دارند؛ برای نمونه پیش‌گشایش صندوق‌های درآمد ثابت ۸:۲۵ تا ۸:۳۰ است (اطلاعیهٔ ۱۸ مهر ۱۴۰۵ بورس تهران). ساعت‌ها در ۱۴۰۵ چند بار عوض شده؛ ماجرایش را در «تعطیلات بورس ۱۴۰۵: بورس کی باز است؟» آورده‌ایم.
قاعدهٔ عدالت در سفارش‌گیری آنلاین چه می‌گوید؟
عنوان کامل مصوبه این است: «مصوبه در خصوص رعایت عدالت در صف‌های خرید و فروش سهام پر تقاضا، شفافیت و عدالت در دسترسی به اطلاعات و اطلاع‌رسانی به مشتریان سامانه‌های معاملات برخط شرکت‌های کارگزاری». هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس آن را ۲۰ فروردین ۱۳۹۹ (۸ آوریل ۲۰۲۰) تصویب کرد و در ۶ آبان ۱۴۰۵ با وضعیت «معتبر (بدون تغییر)» ثبت بود. دو بند دارد.
بند ۱: دریافت سفارش پیش از پیش‌گشایش مجاز نیست
بند ۱ می‌گوید کارگزار قبل از آغاز پیش‌گشایش گروه‌های معاملاتی هستهٔ معاملات بورس‌ها «مجاز به دریافت سفارش» از مشتری یا معامله‌گر نیست، آن هم از راه زیرساخت‌های بند ۴ و ۶ مادهٔ ۱ دستورالعمل اجرایی معاملات برخط (تصویب ۶ شهریور ۱۳۹۸؛ نسخهٔ معتبر با تأییدیهٔ ۹ مرداد ۱۴۰۳؛ از این پس «دستورالعمل معاملات برخط»). «هستهٔ معاملات» همان سامانهٔ معاملاتی بورس است که سفارش‌ها در آن تطبیق داده می‌شود. بند ۴ آن دستورالعمل «زیرساخت برخط دریافت و ثبت سفارش» است (آنچه مشتری با آن سفارش را ثبت، ویرایش یا لغو می‌کند) و بند ۶ «زیرساخت برخط گروهی» (آنچه معامله‌گر مجاز با آن سفارش‌های ثبت‌شدهٔ مشتریان را به سامانهٔ معاملاتی می‌فرستد). متن از «دریافت سفارش» حرف می‌زند، نه از ارسال آن به بورس، و بند ۵ همان ماده (ارسال خودکار) در فهرست نیامده. برداشت ما این است که ممنوعیت به پذیرش سفارش در زیرساخت آنلاین کارگزار برمی‌گردد؛ متن مصوبه سازوکار اجرا یا دلیل بند را نمی‌گوید.
- مرجع این بند ساعت ثابت نیست، آغاز پیش‌گشایش «گروه‌های معاملاتی» است؛ این آغاز برای همهٔ بازارها یکی نیست (سهام و صندوق‌ها ساعت‌های متفاوتی دارند) و با تغییر زمان‌بندی بورس جابه‌جا می‌شود.
- بند ۱ ترتیب رسیدن سفارش‌ها را تضمین نمی‌کند؛ فقط می‌گوید کارگزار نباید پیش از آغاز پیش‌گشایش سفارش بگیرد، یعنی زودترین زمان مجاز دریافت سفارش برای همهٔ کارگزاران یکی است. ضمانت اجرا و زمان دقیق شروع هر کارگزار در متن نیامده است.
برخی سفارش‌ها از پیش در سامانه می‌مانند: طبق مادهٔ ۱۳ دستورالعمل معاملات بورس تهران، سفارش بدون محدودیت زمانی تا حذف توسط کارگزار و سفارش مدت‌دار تا پایان تاریخ تعیین‌شده معتبر است؛ جایگاه آن‌ها در صف در متن‌هایی که خوانده‌ایم نیامده.
بند ۲: نمایش یکسان عمق مظنه
بند ۲ دربارهٔ اطلاعات است و یکسان‌سازی نمایش عمق مظنهٔ سفارش‌های خرید و فروش بورس تهران و فرابورس را در همهٔ درگاه‌های مرتبط تأیید می‌کند؛ از جمله ایستگاه‌های معاملاتی، زیرساخت‌های بند ۴ و ۶، هر API مرتبط و تارنمای رسمی شرکت مدیریت فناوری بورس تهران. «عمق مظنه» همان فهرست سفارش‌های صف خرید و فروش است؛ یعنی قرار شد در همهٔ این درگاه‌ها تصویر یکسانی از صف نشان داده شود.
مصوبهٔ ۱۱ اسفند ۱۴۰۰ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس هم دربارهٔ همین موضوع است: شرکت‌های کارگزاری از ۱۵ فروردین ۱۴۰۱ باید «کل مظنه‌ها» را در محدودهٔ دامنهٔ نوسان به تمام مشتریان آنلاین خود نشان دهند و شرکت مدیریت فناوری بورس تهران باید برای «همگن‌سازی نمایش مظنه‌ها» از ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ کل مظنه‌ها را در اختیار آن‌ها بگذارد.
ترتیب زمانی در سطح کارگزار هم آمده است: طبق مادهٔ ۵ دستورالعمل معاملات برخط، سفارشی که مشتری بدون واسطهٔ معامله‌گر می‌فرستد باید با رعایت ترتیب زمانی دریافت و بلافاصله به سامانهٔ معاملاتی برود، و طبق مادهٔ ۹۶ دستورالعمل معاملات بورس تهران، سفارش‌های مشتریان به ترتیب زمان دریافت در دفاتر ثبت سفارش مورد تأیید سازمان ثبت می‌شود. مادهٔ ۱۲ دستورالعمل معاملات برخط هم به کارگزار اجازه می‌دهد با شواهد نقض مقررات یا مخاطره برای «شفافیت و منصفانه بودن بازار» دسترسی یا سفارش مشتری را محدود کند. بقیهٔ کنترل‌های پیش از ارسال در «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟» آمده است.
صف خرید و فروش چگونه شکل می‌گیرد؟ اولویت قیمت و زمان
در گفت‌وگوی روزمره «صف خرید» یعنی سفارش‌های خرید در بهترین قیمت (مثلاً سقف دامنهٔ نوسان) بیشتر از سهم‌های عرضه‌شده در همان قیمت است و «صف فروش» همین وضعیت از سمت فروش؛ معنای عرفی‌اش در «اصطلاحات بورسی و ریشهٔ آن‌ها» و چرایی تشکیل صف در سقف و کف دامنه در «دامنهٔ نوسان بورس چیست؟» آمده است. متن رسمی «صف» را تعریف نکرده و برای فهرست سفارش‌ها بیشتر «عمق مظنه» می‌گوید. دو قاعده جایگاه سفارش را تعیین می‌کنند:
| قاعده | آنچه می‌گوید |
|---|---|
| آیین‌نامهٔ معاملات بورس تهران، مادهٔ ۴ | معاملات با رعایت اولویت قیمت و زمان ورود سفارش به سامانهٔ معاملاتی انجام می‌شود؛ تعریف «حراج» در همین آیین‌نامه هم بر همین دو اولویت است |
| دستورالعمل معاملات بورس تهران، مادهٔ ۱۴ | اولویت بر حسب نوع سفارش: اول سفارش با قیمت باز و باز-محدود، بعد سفارش به قیمت گشایش، بعد سفارش محدود |
این متن‌ها الگوریتم دقیق تطبیق را شرح نمی‌دهند. مثالی فرضی: برای «نماد فرضی الف» در سقف دامنه (۱٬۰۳۰ ریال) سه سفارش خرید محدود، به ترتیب ورود به سامانهٔ معاملاتی، در صف است: ۲٬۰۰۰، ۱٬۵۰۰ و ۳٬۰۰۰ سهم. فروشنده‌ای ۳٬۰۰۰ سهم به همین قیمت عرضه می‌کند: سفارش اول کامل اجرا می‌شود، سفارش دوم ۱٬۰۰۰ سهم از ۱٬۵۰۰ سهم می‌گیرد و سفارش سوم چیزی نمی‌گیرد. اگر فروشنده‌ای پیدا نشود، هیچ‌کدام اجرا نمی‌شوند؛ «در صف بودن» فقط یعنی سفارش پذیرفته شده است.
چرا «اول بودن» تضمین نیست؟
مصوبهٔ عدالت فقط زودترین زمان مجاز دریافت سفارش را مشخص می‌کند، نه نتیجهٔ سفارش را. از متن‌هایی که خوانده‌ایم این دلیل‌ها برمی‌آید:
- در پیش‌گشایش معامله نیست. سفارش فقط در فهرست می‌نشیند و می‌تواند تغییر کند یا حذف شود (مادهٔ ۹، بند ۱).
- جایگاه از زمان ورود به سامانهٔ معاملاتی بورس حساب می‌شود. پیش از آن سفارش از سامانهٔ کارگزار می‌گذرد؛ مادهٔ ۵ دستورالعمل معاملات برخط می‌گوید «بلافاصله» فرستاده شود، اما برای این فاصله عددی ننوشته است، و سفارش ناقض محدودیت اصلاً به بورس نمی‌رود (مادهٔ ۱۸).
- نوع سفارش و قیمت از زمان جلوترند. سفارشی که قیمت بهتر یا نوعی با اولویت بالاتر دارد، حتی اگر دیرتر برسد، جلوتر می‌نشیند.
- صف بدون عرضه معامله نمی‌شود. در مثال بالا سفارش اول هم فقط به اندازهٔ عرضهٔ همان قیمت می‌گیرد.
- ممکن است ساعت تغییر کند یا سامانه دچار اختلال شود. طبق مادهٔ ۳ دستورالعمل معاملات بورس تهران، در اشکال فنی مدیران عامل بورس‌ها می‌توانند ساعت جلسه را تغییر دهند یا معاملات را متوقف کنند؛ و طبق مادهٔ ۲۵ دستورالعمل معاملات برخط، کارگزار باید اختلال زیرساخت آنلاین خود را فوراً به مشتریان اطلاع دهد.
- بازار پایهٔ فرابورس قاعدهٔ خودش را دارد. دستورالعمل معاملات فرابورس (نسخهٔ معتبر ۱۷ فروردین ۱۴۰۵) برای بازار پایه، «در صورت وجود زیرساخت فنی»، «مرحلهٔ گشایش تصادفی» را ممکن دانسته: اجرای حراج ناپیوسته در زمانی تصادفی پس از آغاز پیش‌گشایش، یعنی زمان اجرا از پیش معلوم نیست (مادهٔ ۱ بند ۳۱ مکرر و مادهٔ ۱۰ مکرر بند ۱۲). نمی‌دانیم کدام نمادها اکنون این روش را دارند.
سرخطی عرضهٔ اولیه و بازگشایی نماد
عرضهٔ اولیه و بازگشایی نماد پس از توقف هم قاعده‌هایی دارند که با روز عادی فرق می‌کند.
عرضهٔ اولیه. در دستورالعمل پذیره‌نویسی و عرضه اولیه (نسخهٔ معتبر ۳۰ خرداد ۱۴۰۵) بورس ساعت دورهٔ سفارش‌گیری را اعلام می‌کند (مادهٔ ۱۵) و اطلاعات سفارش‌های ثبت‌شده در این دوره منتشر نمی‌شود (مادهٔ ۱۶)، پس صفی دیده نمی‌شود. کارگزار باید سفارش‌ها را به ترتیب زمان دریافت وارد سامانه کند، اما مادهٔ ۱۴ می‌گوید پس از ورود سفارش‌ها به سامانهٔ معاملاتی «اولویت زمانی در فرایند تخصیص بدون اثر است»؛ در روش حراج، مادهٔ ۲۰ مکرر ۵ برای پایین‌ترین قیمت قابل معامله اولویت زمانی را در تخصیص آورده است. متن تفاوت این دو حکم را توضیح نمی‌دهد؛ به‌ظاهر اثر زمان به روش عرضه بستگی دارد. جزئیات هر روش در «عرضهٔ اولیه چطور کار می‌کند؟» آمده است.
بازگشایی نماد پس از توقف. نماد متوقف‌شده با حراج ناپیوستهٔ ۳۰ دقیقه‌ای و یک مرحلهٔ پیش‌گشایش باز می‌شود (مادهٔ ۲۲ دستورالعمل معاملات بورس تهران) و بورس باید دست‌کم ۱۵ دقیقه پیش از آن اعلام کند (مادهٔ ۱۹)؛ زمانش را اطلاعیهٔ همان نماد می‌گوید.
جمع‌بندی
سرخطی واژهٔ بازار است؛ مقررات دربارهٔ سازوکار پشت آن، یعنی پیش‌گشایش، صف و اولویت قیمت و زمان، حرف زده است. مصوبهٔ عدالت در صف‌ها فقط گرفتن سفارش پیش از آغاز پیش‌گشایش را منع می‌کند و نمایش یکسان عمق مظنه را تأیید می‌کند؛ نتیجهٔ هر سفارش را نوع سفارش، قیمت، زمان ورود و عرضهٔ موجود با هم تعیین می‌کنند.
این نوشته خلاصه‌ای آموزشی از مقررات و اطلاعیه‌ها تا تاریخ بازبینی است و جایگزین متن رسمی مقررات یا مشاورهٔ حقوقی نیست.
