فرق بورس و فرابورس این است که بورس تهران و فرابورس دو بورس جدا هستند: هر کدام شرکت سهامی عام جداگانه‌ای است و دستورالعمل پذیرش و معاملات مخصوص خودش را دارد؛ اما هر دو زیر نظر سازمان بورس و اوراق بهادار کار می‌کنند. بازار پایه بورس مستقلی نیست؛ یکی از هفت بازار فرابورس است و «پایه زرد»، «پایه نارنجی» و «پایه قرمز» سه تابلوی همین بازارند. «تابلوی زرد» نام هیچ تابلویی در بورس تهران نیست؛ در دستورالعمل‌هایی که خواندیم و در برچسب‌های TSETMC تنها تابلوی زرد، «پایه زرد» فرابورس است. در گفت‌وگوی روزمره «تابلوی زرد بورس» معمولاً به همین تابلو اشاره دارد.
برای جلوگیری از سردرگمی: «بازار» بخشی از یک بورس است و «تابلو» زیربخش یک بازار؛ «بازار اول» هم در بورس تهران هست و هم در فرابورس.
در زمان نگارش (آبان ۱۴۰۵) دامنهٔ نوسان روزانهٔ سهام در بازارهای اول و دوم هر دو بورس و در پایه زرد ۳ درصد است؛ پایه نارنجی ۲ و پایه قرمز ۱ درصد دارد. جدول زیر تفاوت‌ها را خلاصه می‌کند؛ منبع هر ردیف در ادامه آمده است.
| بورس تهران | فرابورس |
|---|---|
| آغاز کار: ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ (سازمان کارگزاران بورس؛ شرکت بورس از ۱۳۸۵) | تشکیل: مهر ۱۳۸۸ |
| ۶ بازار | ۷ بازار |
| سهام: بازار اول و دوم (هر کدام اصلی و فرعی) | سهام: بازار اول، دوم، نوآفرین، پایه |
| دامنهٔ نوسان (آبان ۱۴۰۵): ۳ درصد | دامنهٔ نوسان (آبان ۱۴۰۵): ۳ درصد؛ پایه نارنجی ۲، پایه قرمز ۱ |
| تعریف «حراج»: اولویت قیمت و زمان | تعریف «حراج»: اولویت قیمت، «منشاء» و زمان |
تاریخ‌های آغاز کار از سازمان بورس است.
تفاوت بورس و فرابورس چیست؟
قانون بازار اوراق بهادار (مصوب ۱ آذر ۱۳۸۴؛ نسخهٔ معتبر ۲۲ اسفند ۱۴۰۲) در بند ۳ مادهٔ ۱ بورس را «بازاری متشکل و خودانتظام» می‌داند که در قالب شرکت سهامی عام تأسیس و اداره می‌شود. صفحهٔ «بورس‌ها» در سایت سازمان بورس (به‌روزرسانی ۱۲ خرداد ۱۴۰۳) چهار بورس زیر نظر سازمان را نام می‌برد: بورس اوراق بهادار تهران، فرابورس ایران، بورس کالای ایران و بورس انرژی ایران.
بورس تهران نخستین بورس کشور است و کارش را با نام «سازمان کارگزاران بورس اوراق بهادار تهران» از ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ شروع کرد؛ پس از قانون ۱۳۸۴ عملیات اجرایی به شرکت بورس اوراق بهادار تهران رسید که از ۱۳۸۵ فعالیت می‌کند (ماجرایش در «قدیمی‌ترین بورس جهان کجاست؟» آمده است). سازمان بورس تشکیل فرابورس را مهر ۱۳۸۸ می‌نویسد، اما نخستین نسخهٔ دستورالعمل‌های پذیرش و معاملات فرابورس در سامانهٔ قوانین به ۲۵ فروردین و ۷ شهریور ۱۳۸۸ برمی‌گردد، یعنی پیش از آن؛ صفحهٔ سازمان نمی‌گوید «تشکیل» ثبت شرکت است یا آغاز معاملات.
سازمان فرابورس را جایی معرفی می‌کند که سهام شرکت‌هایی داد و ستد می‌شود که به دلایلی در بورس تهران پذیرفته نمی‌شوند؛ اما دستورالعمل‌ها برای آن بازار اول و دومِ جداگانه‌ای تعریف کرده‌اند و شرکت می‌تواند مستقیم در بازار اول فرابورس پذیرفته شود.
فرابورس چند بازار دارد؟
طبق مادهٔ ۴ دستورالعمل پذیرش، عرضه و نقل و انتقال اوراق بهادار در فرابورس ایران (نسخهٔ معتبر ۱۱ تیر ۱۴۰۳) فرابورس هفت بازار دارد:
| بازار | چه چیزی در آن پذیرفته یا درج می‌شود |
|---|---|
| اول | سهام شرکت‌های سهامی عام؛ حداقل‌های پذیرش بالاتر |
| دوم | سهام شرکت‌های سهامی عام؛ حداقل‌های پذیرش پایین‌تر |
| نوآفرین | سهام در دو تابلوی «رشد» و «دانش‌بنیان» |
| سوم | عرضهٔ اوراق پذیرفته‌نشده در بورس یا بازار دارای مجوز (مواد ۱۰ تا ۱۲) |
| ابزارهای نوین مالی | ابزارهای مالی مصوب شورای عالی بورس، جز سهام و حق‌تقدم (ماده ۱۳) |
| پایه | نقل و انتقال اوراق ناشران بازار پایه، در تابلوهای زرد، نارنجی و قرمز |
| توافقی | اوراق ثبت‌شدهٔ پذیرفته‌نشده در دو بورس و بدون سابقهٔ لغو پذیرش؛ معامله به‌صورت توافقی |
بورس تهران هم طبق مادهٔ ۴ دستورالعمل پذیرش اوراق بهادار در بورس اوراق بهادار تهران (نسخهٔ معتبر ۱۱ تیر ۱۴۰۳) شش بازار دارد: اول، دوم، صندوق‌های سرمایه‌گذاری قابل معامله، ابزارهای مشتقه، اوراق بدهی و سرمایه‌گذاری حرفه‌ای. بازار اول و دوم هر کدام دو تابلوی اصلی و فرعی دارند و پذیرش سهام فقط در یکی از تابلوهای بازار اول یا تابلوی اصلی بازار دوم انجام می‌شود. TSETMC در ۳ آبان ۱۴۰۵ برچسب‌هایی مثل «بازار اول (تابلوی اصلی) بورس» و «بازار پایه نارنجی فرابورس» داشت.
بازار پایه چیست؟ تابلوی زرد، نارنجی و قرمز یعنی چه؟
به زبان ساده، بازار پایه بازاری در فرابورس است که نقل و انتقال اوراق ناشران مشخصی را ثبت می‌کند، مثل شرکت‌هایی که پذیرششان از بورس تهران یا فرابورس لغو شده است. دستورالعمل پذیرش فرابورس آن را بازاری برای اوراقی تعریف می‌کند که شرایط مادهٔ ۲۰ را دارند و به مادهٔ ۹۹ قانون برنامهٔ پنج‌سالهٔ پنجم توسعه و مادهٔ ۳۶ قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعهٔ کشور ارجاع می‌دهد. ناشر بازار پایه شرکتی است که اوراقش نزد سازمان ثبت شده و پذیرششان از بورس تهران یا فرابورس لغو شده، یا سهامش از طریق فرابورس پذیره‌نویسی شده است (ناشران پیش از اصلاحات ۱۱ آبان ۱۴۰۱ هم می‌گنجند).
تابلوی زرد بورس چیست؟ معیارهای سه تابلو
کمیتهٔ درج فرابورس هر ناشر را در یکی از سه تابلو درج می‌کند. «دورهٔ بررسی» دوره‌ای یک‌ساله است که کمیتهٔ درج مشخص می‌کند، و ارائهٔ صورت مالی با بیش از ۵۰ روز تأخیر در معیار زرد «ارائه‌نشدن» حساب می‌شود (تبصره‌های ۲ و ۱). خلاصهٔ معیارها:
| تابلو | معیار طبقه‌بندی |
|---|---|
| پایه زرد | هر سه شرط: در دورهٔ بررسی جمع روزهای تأخیر در ارائهٔ صورت‌های مالی بیشتر از ۱۰۰ روز نباشد؛ دفعات ارائه‌نشدن آن‌ها بیشتر از ۲ بار نباشد؛ دست‌کم یک صورت مالی حسابرسی‌شده ارائه شده باشد |
| پایه نارنجی | دست‌کم یکی از این‌ها: ناشر نه شرایط پایه زرد را دارد و نه شرایط پایه قرمز را؛ اظهارنظر حسابرس دربارهٔ صورت‌های مالی شش‌ماهه یا سالانه «عدم اظهارنظر» یا «مردود» است؛ رأی بدوی ورشکستگی یا انحلال صادر شده است |
| پایه قرمز | دست‌کم یکی از این‌ها: رأی قطعی ورشکستگی؛ تصمیم مجمع فوق‌العاده به انحلال یا رأی قطعی انحلال؛ تهیهٔ صورت‌های مالی با فرض عدم تداوم فعالیت؛ نماد در یک سال گذشته بیش از ۱۰۰ روز باز بوده و حجم تجمعی معاملات کمتر از ۲۰ درصد سرمایهٔ پایه است (برای شرکت‌های مشمول چند بار مهلت داده شده؛ توضیح زیر جدول)؛ دو سال مالی پیاپی بدون صورت مالی سالانهٔ حسابرسی‌شده یا با اظهارنظر «عدم اظهارنظر» یا «مردود» |
معیار نمادِ کم‌معامله (جزء ۴ بند «ج») چند بار با مصوبهٔ جداگانه‌ای (قاعدهٔ ۶۱۳۴۸) برای شرکت‌های مشمول به تعویق افتاده است: برای شرکت‌هایی با حجم تجمعی ۱ تا ۲۰ درصد مهلتی یک‌ساله (نسخهٔ ۲۰ دی ۱۴۰۳ از ۱۷ شهریور ۱۴۰۳، نسخهٔ ۲۴ آذر ۱۴۰۴ از ۱۷ شهریور ۱۴۰۴)، و برای شرکت‌های زیر ۱ درصد مهلت تا پایان اردیبهشت ۱۴۰۵ (نسخهٔ ۱ بهمن ۱۴۰۴) و سپس تا پایان شهریور ۱۴۰۵ (نسخهٔ ۶ تیر ۱۴۰۵، که تمدید دوباره را منوط به برنامهٔ اصلاحی شرکت کرد). آخرین نسخه‌ای که دیدیم همین است؛ اجرای معیار در آبان ۱۴۰۵ از متن‌ها روشن نشد.
نکته‌هایی دربارهٔ بازار پایه
- بازبینی: کمیتهٔ درج طبقه‌بندی را دو بار در سال، پایان مرداد و دی، بازنگری می‌کند؛ برای چند معیار (مثل رأی قطعی ورشکستگی) تغییر طبقه بلافاصله انجام می‌شود.
- پذیره‌نویسی در فرابورس: شرکت‌هایی که سهامشان از طریق فرابورس پذیره‌نویسی شده، از این طبقه‌بندی مستثنی‌اند و در پایه زرد درج می‌شوند؛ پس نمادهای پایه زرد همه لغو پذیرش‌شده نیستند.
- قواعد معامله: طبق مادهٔ ۱۰ مکرر دستورالعمل اجرایی نحوهٔ انجام معاملات اوراق بهادار در فرابورس ایران (نسخهٔ معتبر ۱۷ فروردین ۱۴۰۵)، کارگزار باید پیش از هر فعالیت در بازار پایه «اقرارنامه و بیانیهٔ پذیرش ریسک» را به تأیید مشتری برساند (بند ۲). جلسات، ساعت معاملات و حداقل ارزش سفارش را هیئت‌مدیرهٔ فرابورس تعیین و دست‌کم ۵ روز کاری پیش از اجرا اعلام می‌کند (بند ۱). استفاده از اعتبار برای خرید سهام و حق‌تقدم نمادهای بازار پایه مجاز نیست (بند ۶).
دامنهٔ نوسان هر بازار و تابلو (آبان ۱۴۰۵)
عدد فعلی از «مصوبه در خصوص تغییر دامنهٔ نوسان قیمت در بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران» می‌آید (آخرین نسخه: ۴ مرداد ۱۴۰۴): ۳ درصد برای نمادهای سهام، حق‌تقدم و صندوق‌های سهامی و مختلط قابل معامله در دو بورس، به‌جز بازار توافقی فرابورس، و ۲ و ۱ درصد برای تابلوهای نارنجی و قرمز بازار پایه.
بند ۱۱ مادهٔ ۱۰ مکرر دستورالعمل معاملات فرابورس هم ۳، ۲ و ۱ درصد را برای پایه زرد، نارنجی و قرمز آورده، اما آن را نسبت به «قیمت پایانی در آخرین جلسهٔ برگزاری حراج پایانی» می‌سنجد و حراج پایانی با دامنهٔ دو برابر را دست‌کم هفته‌ای یک بار ممکن می‌داند (مگر اینکه ناشر رویداد شرکتی داشته باشد)؛ تعداد حراج‌های پایانی هر هفته را هم به پیشنهاد فرابورس و تأیید سازمان سپرده است. اجرای فعلی این حراج را بررسی نکردیم. مثال زیر حالت ساده است (بدون گرد کردن به واحد قیمت): «نماد فرضی الف» با قیمت مرجع ۱۰٬۰۰۰ ریال روز قبل.
| تابلو یا بازار | دامنه و بازهٔ مجاز برای ۱۰٬۰۰۰ ریال |
|---|---|
| بازار اول و دوم بورس و فرابورس، نوآفرین، پایه زرد | ۳ درصد؛ ۹٬۷۰۰ تا ۱۰٬۳۰۰ ریال |
| پایه نارنجی | ۲ درصد؛ ۹٬۸۰۰ تا ۱۰٬۲۰۰ ریال |
| پایه قرمز | ۱ درصد؛ ۹٬۹۰۰ تا ۱۰٬۱۰۰ ریال |
در TSETMC حد مجاز نمادهای سهام را هم دیدیم (۳ آبان ۱۴۰۵). از نمادهای معامله‌شدهٔ آن روز، حد بالا و پایین ۱۲۰ از ۱۲۱ نماد پایه زرد، ۱۳ از ۱۳ نماد پایه نارنجی و ۳ از ۳ نماد پایه قرمز به‌ترتیب حدود ۳، ۲ و ۱ درصد از قیمت روز قبل بود؛ در بقیهٔ نمادهای سهام هم ۶۱۵ از ۶۱۹ نماد الگوی ۳ درصدی داشتند. علت پنج استثنا را بررسی نکردیم؛ یکی از آن‌ها ۱٫۱۹ درصد بالا و پایین قیمت دیروز بود، یعنی نزدیک ۴۰ درصدِ دامنهٔ ۳ درصدی که مادهٔ ۱۹ مکرر ۱ دستورالعمل معاملات بورس تهران برای نماد تحت احتیاط می‌گذارد؛ ولی وضعیت آن نماد را تأیید نکردیم. تاریخچهٔ این عدد در «دامنهٔ نوسان بورس چیست و چند درصد است؟» آمده است.
شرایط پذیرش در بورس تهران و فرابورس: حداقل‌ها
اعداد زیر از نسخه‌های معتبر ۱۱ تیر ۱۴۰۳ دو دستورالعمل پذیرش گرفته شده‌اند، همه «دست‌کم» هستند و به میلیارد ریال‌اند (هر ۱۰ میلیارد ریال برابر ۱ میلیارد تومان). شرط‌های دیگری، مثل سابقهٔ فعالیت، سودآوری و تعهد بازارگردان، هم هست.
بورس تهران (مواد ۶، ۱۰ و ۱۱):
| تابلو | سرمایه یا ارزش بازار؛ شناوری؛ سهامداران |
|---|---|
| بازار اول، تابلوی اصلی | سرمایهٔ ثبت‌شده ۶٬۰۰۰ یا ارزش بازار ۳۰٬۰۰۰؛ شناوری: ۲۵ درصد از سهام، یا ارزش شناور آزاد ۱۰٬۰۰۰ همراه با دست‌کم ۱۵ درصد شناور آزاد؛ سهامداران: ۱٬۰۰۰ |
| بازار اول، تابلوی فرعی | سرمایه ۲٬۵۰۰ یا ارزش بازار ۱۵٬۰۰۰؛ شناوری: ۲۰ درصد از سهام، یا ارزش شناور آزاد ۶٬۰۰۰ همراه با دست‌کم ۱۲ درصد شناور آزاد؛ سهامداران: ۷۵۰ |
| بازار دوم، تابلوی اصلی | سرمایه ۱٬۲۰۰ یا ارزش بازار ۱۰٬۰۰۰؛ شناوری: ۱۰ درصد از سهام، یا ارزش شناور آزاد ۳٬۰۰۰ همراه با دست‌کم ۷ درصد شناور آزاد؛ سهامداران: ۲۵۰ |
فرابورس (مواد ۵ و ۶؛ تابلوهای بازار نوآفرین شرط‌های جداگانه‌ای دارند، در مواد ۹ مکرر ۱ و ۹ مکرر ۲):
| بازار | سرمایه یا ارزش بازار؛ شناوری؛ سهامداران |
|---|---|
| اول | سرمایه ۱٬۰۰۰ یا ارزش بازار ۱۰٬۰۰۰؛ شناوری: ۱۰ درصد از سهام، یا ارزش شناور آزاد ۱٬۰۰۰ همراه با دست‌کم ۵ درصد شناور آزاد؛ سهامداران: ۲۰۰ |
| دوم | سرمایه ۵۰۰ یا ارزش بازار ۵٬۰۰۰؛ شناوری: ۵ درصد از سهام، یا ارزش شناور آزاد ۴۰۰؛ سهامداران: در متن ماده شرطی نیامده |
این اعداد ثابت نیستند: پیش از اصلاح ۴ آبان ۱۴۰۲، تابلوی اصلی بازار اول بورس تهران دست‌کم ۲٬۰۰۰ میلیارد ریال سرمایه یا ۱۲٬۰۰۰ میلیارد ریال ارزش بازار می‌خواست. برای درج در بازار پایه، مادهٔ ۲۰ حداقل سرمایه یا شمار سهامدار نمی‌خواهد؛ شرط‌هایش ثبت سهام نزد سازمان، با نام و عادی بودن آن و حسابرس معتمد است.
قیمت، زمان و «منشاء»: اولویت سفارش‌ها
آیین‌نامهٔ معاملات در شرکت بورس اوراق بهادار تهران (نسخهٔ معتبر ۴ شهریور ۱۴۰۴) در مادهٔ ۴ معاملات را با اولویت قیمت و زمان ورود سفارش می‌داند و در بند ۴۹ مادهٔ ۱ «حراج» را هم بر پایهٔ قیمت و زمان تعریف می‌کند. دستورالعمل معاملات فرابورس در تعریف «حراج» (بند ۵ مادهٔ ۱) از قیمت، «منشاء» و زمان نام می‌برد. «منشاء» جدا تعریف نشده و متن دیگری با این واژه پیدا نکردیم؛ پس فقط تفاوت عبارت دو متن را نقل می‌کنیم. مراحل اجرای سفارش‌ها در «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟» آمده است.
جابه‌جایی شرکت‌ها بین بازارها و تابلوها
پذیرش یک‌بار برای همیشه نیست؛ مسیرهای جابه‌جایی در دستورالعمل‌ها آمده است:
- درون بورس تهران: مدیرعامل بورس شرکت‌های تابلوی فرعی بازار اول را، اگر شرایط تابلوی اصلی و شرط‌های دیگری مثل دست‌کم یک سال معامله در تابلوی فرعی و طبقهٔ نقدشوندگی ۱ یا ۲ دستورالعمل بازارگردانی را داشته باشند، به تابلوی اصلی منتقل می‌کند (مادهٔ ۱۲)؛ شرکتی که شرط‌های تابلوی خود را از دست بدهد به تابلوی پایین‌تر می‌رود (مواد ۱۴، ۱۵ و ۱۵ مکرر). برای انتقال به تابلوی فرعی بازار دوم هم مادهٔ ۱۵ مکرر ۱ سه مورد دارد، از جمله شمول مادهٔ ۱۴۱ اصلاحیهٔ قانون تجارت (از میان رفتن دست‌کم نصف سرمایه بر اثر زیان). بررسی‌ها در اردیبهشت، مرداد، آبان یا بهمن هر سال انجام می‌شود (مادهٔ ۱۵ مکرر ۲).
- از فرابورس به بورس: دست‌کم یک سال از نخستین معاملهٔ سهم در بازار اول فرابورس؛ برای شرکتی که مستقیم در بازار اول فرابورس پذیرفته شده، دو سال (مادهٔ ۱۵ مکرر ۳ دستورالعمل بورس تهران؛ مادهٔ ۵۷ دستورالعمل فرابورس).
- بازار پایه: با لغو پذیرش در بورس تهران یا فرابورس، اوراق در بازار پایه نقل و انتقال می‌شوند (مواد ۵۴ و ۵۵). ناشر با پذیرش در یکی از بازارهای دو بورس یا با گواهی معافیت از ثبت نزد سازمان از آن خارج می‌شود (مادهٔ ۵۶)، و درخواست پذیرش در فرابورس برای اوراق لغو پذیرش‌شده از بورس تهران دست‌کم ۶ ماه پس از شروع نقل و انتقال در بازار پایه ممکن است.
در هر بخش چند شرکت ثبت شده است؟ (آبان ۱۴۰۵)
فایل «شرکت‌های سهامی عام ثبت شده نزد سازمان» در صفحهٔ نخست سایت سازمان بورس را در ۳ آبان ۱۴۰۵ دریافت کردیم؛ ۹۲۴ شرکت دارد. برچسب وضعیت هر شرکت را عیناً نقل می‌کنیم:
| وضعیت در فایل سازمان | تعداد شرکت |
|---|---|
| پذیرش در بورس | ۴۱۵ |
| پذیرش در فرابورس | ۲۹۷ |
| الزام ماده ۳۶ | ۱۳۵ |
| بازار پایه (لغو پذیرش یا انحلال) | ۷۴ |
| الزام ماده ۲۰ قانون بازار (پروژه‌محور) | ۳ |
فایل تاریخ مشخصی ندارد و «الزام ماده ۳۶» را توضیح نمی‌دهد. دستورالعمل فرابورس در تعریف بازار پایه به مادهٔ ۳۶ قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه ارجاع می‌دهد و مادهٔ ۲۰ آن فرابورس را موظف می‌کند مبنای درج هر نماد را با عنوان‌هایی مثل «لغو پذیرش شده» و «قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور» منتشر کند؛ اینکه برچسب «الزام ماده ۳۶» به همین مبنا اشاره دارد، تأیید نشده. فهرست، ثبت شرکت‌هاست نه نمادها؛ شمار نمادها را در «بازار سرمایه ایران در اعداد» آورده‌ایم؛ دیده‌بان TSETMC فقط نمادهای دارای معاملهٔ همان روز را نشان می‌دهد.
منبع‌ها و تاریخ بررسی
هر ردیف را با متن دستورالعمل‌ها در سامانهٔ قوانین و مقررات بازار سرمایه (cmr.seo.ir) و برچسب بازار هر نماد را در دیده‌بان TSETMC بررسی کنید؛ این اعداد و معیارها با مصوبهٔ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس عوض می‌شوند. کارمزد، مالیات معاملات و تخفیف مالیاتی شرکت‌ها در این نوشته بررسی نشده‌اند (در نوشتهٔ دیگری توضیح داده‌ایم). نوشته در ۳ آبان ۱۴۰۵ با نسخه‌های یادشده تطبیق داده شد و هر سه ماه بازبینی می‌شود.
