گواهی سپردهٔ کالایی ورقه‌ای بهادار است که مالکیت دارنده را بر مقدار معینی کالای سپرده‌شده در یک انبار تأییدشده نشان می‌دهد؛ پشتوانهٔ آن «قبض انبار» است که انباردار صادر می‌کند. «سکهٔ بورسی» نام عامیانهٔ گواهی سپردهٔ کالایی سکهٔ طلاست که در بورس کالای ایران معامله می‌شود.
خودِ سکه دست‌به‌دست نمی‌شود؛ گواهی خرید و فروش می‌شود و مالکیتش همان روز معامله در کد معاملاتی منتقل می‌شود. طبق دستورالعمل، دارنده برای تحویل فیزیکی کالا باید پیش از انقضای گواهی به انبار مراجعه کند. تا جایی که دیدیم، گواهی شمش طلا هم تابع همین دستورالعمل است؛ شرایط عملی تحویل و مشخصات هر نماد را بورس کالا جداگانه اعلام می‌کند. متن این صفحه بر «دستورالعمل پذیرش انبار و صدور، معامله و تسویهٔ گواهی سپردهٔ کالایی» (تصویب هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس در ۵ خرداد ۱۳۹۴؛ نسخهٔ معتبر ۹ مرداد ۱۴۰۳) و مصوبه‌های مرتبط استوار است.
| در گفتگوی روزمره | در متن‌های رسمی |
|---|---|
| سکهٔ بورسی | «گواهی سپردهٔ کالایی سکهٔ طلا»؛ عبارت «سکهٔ بورسی» در این متن‌ها نیامده است |
| شمش طلا در بورس | «گواهی سپرده مبتنی بر طلا» (مصوبهٔ ایستگاه معاملاتی بانک مرکزی)؛ در خبر سنا به نقل از بورس کالا «گواهی سپرده شمش و سکه طلا» |
| سکهٔ بانکی | در متن‌های رسمی بررسی‌شده تعریف نشده است |
| صندوق طلا | «صندوق‌های طلا» در مصوبه‌ها؛ در فهرست سازمان بورس نوع «در اوراق بهادار مبتنی بر سپرده کالایی»، که فقط طلا نیست |
| گواهی خرید سکه یا سلف سکهٔ بانک مرکزی | مصوبه‌های جداگانه با تعریف خودشان: «گواهی خرید سکهٔ بانک مرکزی» (شورای عالی بورس، ۷ تیر ۱۴۰۱) و «اوراق سلف موازی استاندارد سکهٔ بانک مرکزی» (هیئت‌مدیره، ۱۶ آبان ۱۴۰۱)؛ ارتباطشان با گواهی سپردهٔ کالایی را بررسی نکردیم |
تاریخ بررسی: ۳ آبان ۱۴۰۵. دستورالعمل و مصوبه‌ها در همین تاریخ از پایگاه قوانین و مقررات سازمان بورس خوانده شد. اطلاعیهٔ نمادها را بررسی نکرده‌ایم؛ برای مشخصات هر نماد به اطلاعیه‌های رسمی بورس کالا یا کارگزارتان مراجعه کنید.
گواهی سپردهٔ کالایی چطور صادر و معامله می‌شود؟
شورای عالی بورس در جلسهٔ ۱۲ خرداد ۱۳۹۳، با استناد به بند ۲۴ مادهٔ ۱ و بند ۴ مادهٔ ۴ قانون بازار اوراق بهادار (مصوب آذر ۱۳۸۴)، «گواهی سپردهٔ کالایی» را در مصوبه‌ای به‌عنوان ابزار مالی شناخت و مقرر کرد دستورالعمل اجرایی‌اش به تصویب هیئت‌مدیرهٔ سازمان برسد. گام‌های اصلی طبق همان دستورالعمل این‌هاست:
- پذیرش انبار. بورس کالا پس از بررسی انبار و انباردار «گواهی پذیرش» می‌دهد. انباردار باید بیمه‌نامهٔ معتبر، تضمین و توان مالی مورد قبول سپرده‌گذاری مرکزی و شرایط فنی مورد تأیید بورس داشته باشد (مواد ۲ و ۳).
- سپردن کالا. انباردار نمونه‌برداری، ارزیابی کیفی و توزین را طبق استاندارد بورس انجام می‌دهد و مسئول صحت مشخصات است (مواد ۱۷ و ۱۹).
- قبض انبار. انباردار قبض را در قالب سپرده‌گذاری مرکزی صادر می‌کند؛ قبض به سپرده‌گذار داده نمی‌شود (مادهٔ ۲۱).
- صدور گواهی. سپرده‌گذاری مرکزی به پشتوانهٔ قبض گواهی صادر می‌کند؛ نام و نوع کالا، وزن و کیفیت با خطای مجاز، تاریخ انقضا و نام دارنده در آن می‌آید (مادهٔ ۲۳).
- تعیین مشخصات نماد. بورس برای هر گواهی کالای پایه، تاریخ انقضا، روش معامله، دامنهٔ نوسان و سقف دارایی هر مشتری را تعیین و دست‌کم سه روز کاری پیش از شروع معاملات اعلام می‌کند (مواد ۲۰ مکرر ۱ و ۲).
- عرضه و معامله. دارنده برای فروش به کارگزار مجاز مراجعه می‌کند و از ثبت سفارش تا پایان جلسه، کارگزار از راه سپرده‌گذاری مرکزی به انباردار خبر می‌دهد تا کالا خارج نشود (مواد ۲۶ و ۲۸). طبق مادهٔ ۲۹ معامله به روش حراج پیوسته انجام می‌شود (روشی که در بورس سهام هم هست).
- تسویه. تسویه به‌طور پیش‌فرض دو روز کاری پس از معامله است (T+2)؛ سپرده‌گذاری مرکزی می‌تواند مهلت را تغییر دهد و طبق تبصرهٔ همان ماده با درخواست بورس تا یک روز کاری هم کوتاه می‌شود. مالکیت در روز معامله و بدون تأیید دوبارهٔ طرفین منتقل می‌شود (مواد ۳۷ و ۴۰).
ترتیب فهرست منطقی است، نه الزاماً زمانی: دستورالعمل جای گام ۵ را مشخص نکرده و نمودار سپرده‌گذاری مرکزی «ایجاد نماد» را پیش از آغاز فعالیت انبار می‌آورد. تسویهٔ T+2 در بورس سهام را در «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟» توضیح داده‌ایم.
سکهٔ بورسی چیست؟
مصوبه‌های سازمان بورس این ابزار را «گواهی سپردهٔ کالایی سکهٔ طلا» می‌نامند. چون کالای پایه گران‌بهاست، انبار آن باید خزانهٔ یکی از بانک‌های دارای مجوز بانک مرکزی یا مکان مورد تأیید بورس باشد (تبصرهٔ ۲ مادهٔ ۳). اینکه هر نماد مبتنی بر کدام سکه و با چه سررسیدی است، با بورس کالاست.
مقررات ویژهٔ گواهی سکه، به ترتیب تاریخ
| تاریخ | آنچه متن رسمی می‌گوید |
|---|---|
| ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۹ | هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس خرید در نمادهای گواهی سکه را برای اشخاص حقوقی (جز بازارگردان و صندوق‌های طلا) و کدهای سبد «تا اطلاع ثانوی» ممنوع کرد |
| ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۰ و ۳۰ خرداد ۱۴۰۱ | اجرای ممنوعیت متوقف شد و سپس «اصلاح و ابقا» شد؛ نسخهٔ فعلی به هیئت‌مدیرهٔ بورس کالا اختیار می‌دهد همان ممنوعیت خرید را اعمال کند |
| ۱۶ آذر ۱۴۰۱ | معاملات الگوریتمی در همهٔ نمادهای گواهی سکهٔ طلا و اوراق سلف سکهٔ بانک مرکزی (جز بازارگردانان دارای مجوز) تا اطلاع ثانوی ممنوع شد |
| ۳۱ مرداد ۱۴۰۲ | شورای عالی بورس بر توسعهٔ بازار و صندوق‌های مبتنی بر طلا در بازار سرمایه تأکید کرد، با انتقال معاملات آن‌ها به بیرون از بازار سرمایه مخالفت کرد و ایجاد هر بازار یا صندوق جدید مبتنی بر طلا را نیازمند مجوز شورا دانست |
| ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ (تاریخ ثبت‌شدهٔ مصوبه) | هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس با دادن ایستگاه معاملاتی بورس کالا به بانک مرکزی، فقط برای معاملات گواهی سپردهٔ مبتنی بر طلا و مسکوکات، موافقت کرد |
اینکه بورس کالا امروز اختیار ممنوعیت خرید را برای کدام نماد به کار گرفته، در منابع در دسترس پیدا نشد. روابط عمومی بانک مرکزی هم در ۹ بهمن ۱۴۰۱ از مرحلهٔ دوم عرضهٔ گستردهٔ ربع‌سکهٔ بهار آزادی در بورس کالا خبر داد و نوشت این عرضه «به صورت گواهی سپرده ناپیوسته» بوده است؛ معنای دقیق «ناپیوسته» را بررسی نکردیم.
سکهٔ بورسی و سکهٔ بانکی یا فیزیکی: مقایسهٔ ویژگی‌ها
| گواهی سپردهٔ سکه | سکهٔ فیزیکی نزد دارنده |
|---|---|
| مالکیت: ورقهٔ بهادار برای مالکیت مقدار معینی سکه در انبار | مالکیت: خودِ سکه، در اختیار دارنده |
| نگهداری: در انبار پذیرفته‌شده؛ انباردار بیمه‌نامه (دست‌کم تا سقف ظرفیت ریالی درخواستی) و تضمین دارد و مسئول صحت مشخصات و خسارت به کالاست. در لغو گواهی پذیرش انبار، خسارت تعیین‌شده سه درصد ارزش کالاست و بیشتر از آن را باید از راه مراجع قانونی پیگیری کرد | نگهداری: با خود دارنده است؛ دستورالعمل گواهی دربارهٔ آن حکمی ندارد |
| معامله: با کارگزار در بورس کالا، با تسویهٔ پیش‌فرض T+2 و تابع قواعد بازار سرمایه (کارمزد، محدودیت‌ها، توقف نماد) | معامله: بیرون از نظام معاملاتی بورس کالا |
| تحویل: طبق دستورالعمل، با مراجعه به انبار و پرداخت هزینهٔ انبارداری؛ بارگیری و حمل با دارنده است (شرایط عملی هر نماد را بررسی نکردیم) | تحویل: نیازی به تحویل نیست |
| انقضا: تاریخ انقضا دارد و پس از آن قابل معامله نیست | انقضا: تاریخ انقضای معاملاتی ندارد |
ستون «سکهٔ فیزیکی نزد دارنده» توصیفی ساده است، نه متن رسمی؛ «سکهٔ بانکی» چون تعریف رسمی ندارد در جدول نیامده است. جدول رتبه‌بندی نیست و دربارهٔ قیمت، اصالت یا بازدهٔ هیچ‌کدام نظری نمی‌دهد.
شمش طلا در بورس کالا
دستورالعمل گواهی سپرده به یک کالای مشخص محدود نیست؛ بورس برای کالاهایی که پذیرفته است گواهی راه‌اندازی می‌کند (مادهٔ ۲۰ مکرر ۱) و در متنش از «مقاطع فلزات گران‌بها» و «کالاهای گران‌بها» نام برده شده است. دستورالعمل جداگانه‌ای برای گواهی شمش در پایگاه قوانین و مقررات پیدا نکردیم. به نظر می‌رسد مراحل کلی آن هم از همین دستورالعمل پیروی می‌کند، اما این برداشت ماست، نه متن رسمی؛ واحد وزنی، محل و روش تحویل و سایر مشخصات هر نماد را بورس کالا تعیین می‌کند.
به گزارش سنا (۲۸ بهمن ۱۴۰۳)، که گزارش شبکهٔ خبر را با منبع روابط عمومی بورس کالا منتشر کرد، این بورس افزون بر معاملات «گواهی سپرده شمش و سکه طلا»، معاملات «گواهی شمش‌های گرمی طلا» را به پشتوانهٔ طلای خزانه‌های خود راه‌اندازی می‌کند. این گزارش خبری است و وضعیت امروز را تأیید نمی‌کند.
تحویل فیزیکی و هزینهٔ انبارداری
هزینهٔ انبارداری با کیست؟
- انباردار هزینهٔ انبارداری و هزینهٔ کارشناسی و ارزیابی را در چارچوب سقف مصوب بورس و با توافق بورس تعیین می‌کند و پیش از آنکه کالا را از سپرده‌گذار بپذیرد، از راه سامانهٔ بورس اعلام می‌کند (مادهٔ ۱۱)؛ بورس هم هزینه‌های هر انبار را منتشر می‌کند (مادهٔ ۵۹).
- هزینهٔ انبارداری تا پایان روز معامله با فروشنده و از روز بعد تا دریافت کالا از انبار با خریدار است (مادهٔ ۴۹).
- سپرده‌گذاری مرکزی هزینهٔ انبارداری را از وجه معامله کسر و به انباردار می‌دهد (مادهٔ ۵۰).
رقم هزینهٔ انبارداری در متن دستورالعمل نیست و آن را تأیید نکردیم.
مهلت، انقضا و تحویل
تاریخ انقضای اعتبار را سپرده‌گذاری مرکزی بر پایهٔ تاریخ انقضای کالا، طبق اعلام انباردار، در گواهی می‌نویسد. پس از آن تاریخ گواهی قابل معامله نیست؛ بورس آخرین روز معاملاتی را اعلام می‌کند و در پایان همان روز نماد برای تحویل متوقف می‌شود (مواد ۲۵ و ۳۰). اگر کالا تا پایان ساعت کاری انبار در روز انقضا خارج نشود، بورس مهلتی اعلام می‌کند که در آن هزینهٔ انبارداری باید پرداخت شود. اگر دارنده یا کارگزارش (به نمایندگی) تا پایان مهلت مراجعه نکند، انباردار خروج نهایی کالا را ثبت می‌کند و تضمین‌هایی که انباردار نزد سپرده‌گذاری مرکزی گذاشته بود به او بازگردانده می‌شود؛ نگهداری کالا از آن پس از شمول مقررات بازار سرمایه بیرون است (مادهٔ ۵۱ و تبصرهٔ ۱ آن).
برای دریافت کالا، انباردار هویت دارنده و مالکیتش بر گواهی را احراز و هزینه‌های انبارداری را دریافت می‌کند (مادهٔ ۵۴)؛ خروج کالا به تأیید قبلی سپرده‌گذاری مرکزی نیاز دارد (مادهٔ ۵۲)، بارگیری و حمل با دارنده است (مادهٔ ۵۶) و مغایرت کمی و کیفی کالا با گواهی بر عهدهٔ انباردار (مادهٔ ۵۵).
اگر انبار یا نماد با مشکل روبه‌رو شود
- اگر گواهی پذیرش انبار لغو یا تمدید نشود، گواهی‌های آن انبار قابل معامله نیستند؛ در صورت لغو، انباردار باید سه درصد ارزش کالای سپرده‌شده را به دارنده خسارت بدهد (تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۱۴).
- در شرایط اضطراری یا اطلاعات مهم، بورس می‌تواند دامنهٔ نوسان را محدود یا معاملات را حداکثر یک روز معاملاتی متوقف کند؛ توقف تا سه روز با موافقت سازمان و بیشتر از آن با موافقت شورا ممکن است (مادهٔ ۳۰ مکرر ۱). قواعد دامنهٔ سهام را در «دامنهٔ نوسان بورس چیست و چند درصد است؟» آورده‌ایم.
- اگر شورا نماد را دائمی متوقف کند، گواهی‌ها منقضی می‌شوند و سپرده‌گذار باید در مهلت اعلام‌شدهٔ بورس کالا را تحویل بگیرد (مادهٔ ۳۰ مکرر ۲).
کارمزد معاملهٔ گواهی سکه
سقف کارمزد معاملات گواهی سکهٔ طلا در مصوبهٔ کارمزد معاملات گواهی سپردهٔ کالایی سکهٔ طلا و صندوق‌های کالایی (هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس، ۳ خرداد ۱۳۹۶، اصلاح مصوبهٔ ۲۸ دی ۱۳۹۵) برای هر سمت، خرید یا فروش، چنین است:
| دریافت‌کننده | سقف نرخ هر سمت (و سقف مبلغ) |
|---|---|
| کارگزار | ۰٫۰۷۵ درصد (تا ۱۰۰ میلیون ریال) |
| بورس کالای ایران | ۰٫۰۲ درصد (تا ۵۰ میلیون ریال) |
| سپرده‌گذاری مرکزی | ۰٫۰۱۲۵ درصد (تا ۵۰ میلیون ریال) |
| مدیریت فناوری بورس تهران | ۰٫۰۰۷۵ درصد (تا ۵۰ میلیون ریال) |
| جمع این چهار ردیف | ۰٫۱۱۵ درصد |
این‌ها سقف‌اند، نه نرخ قطعی؛ تا جایی که پیدا کردیم، این آخرین مصوبهٔ کارمزد گواهی سکه است. برای معاملهٔ فرضی ۱ میلیارد ریال (۱۰۰ میلیون تومان) سقف جمع این چهار ردیف ۱٫۱۵ میلیون ریال در هر سمت می‌شود. حق نظارت سازمان بورس در مصوبه‌های جداگانه آمده است (برای نمونه مصوبهٔ شورای عالی بورس در ۵ بهمن ۱۳۹۵ دربارهٔ گواهی سکهٔ طلا و مصوبهٔ ۵ دی ۱۴۰۲ دربارهٔ معاملات بورس کالا)؛ اینکه کدام یک امروز بر نمادهای سکه اعمال می‌شود را تأیید نکردیم. مالیات را هم بررسی نکردیم.
گواهی سپرده و واحد صندوق: مقایسهٔ ویژگی‌ها
| گواهی سپردهٔ کالایی | واحد صندوق مبتنی بر سپردهٔ کالایی |
|---|---|
| چه دارید: مالکیت مقدار معینی کالای مشخص در انبار | چه دارید: سهمی از دارایی‌های صندوق که گواهی‌های کالایی یکی از آن‌هاست |
| ارزش‌گذاری: فرمول ارزش‌گذاری در دستورالعمل گواهی نیست | ارزش‌گذاری: دستورالعمل نحوه تعیین قیمت خرید و فروش اوراق بهادار مبتنی بر کالا در صندوق‌های سرمایه‌گذاری (مصوب ۴ تیر ۱۳۹۶) ارزش گواهی را «آخرین قیمت معاملاتی نماد مربوطه ضربدر مقدار دارایی پایه گواهی سپرده» می‌داند |
| تحویل و انقضا: طبق دستورالعمل گواهی | تحویل و ابطال: طبق امیدنامهٔ هر صندوق؛ امیدنامهٔ هیچ صندوقی را بررسی نکردیم |
در فهرست نهادهای مالی دارای مجوز سازمان بورس، در ۳ آبان ۱۴۰۵ از ۵۸۸ صندوق فهرست‌شده، ۴۲ صندوق از نوع «در اوراق بهادار مبتنی بر سپرده کالایی» بود؛ شمارش صندوق‌ها را در «بازار سرمایه ایران در اعداد» توضیح داده‌ایم. طبق مصوبهٔ ۳۱ مرداد ۱۴۰۲ شورا، ایجاد هر صندوق مبتنی بر طلا مجوز شورا می‌خواهد.
آنچه تأیید نکردیم
این موارد را از منبع رسمی که بتوان بررسی‌شان کرد پیدا نکردیم و عمداً عددی برایشان نیاورده‌ایم:
- مشخصات نمادهای فعلی (کالای پایه، وزن و عیار، سررسید، ساعت معامله، دامنهٔ نوسان) و رقم هزینهٔ انبارداری
- روش و مهلت عملی درخواست تحویل، و تاریخ نخستین معاملهٔ گواهی سکه و شمش
- مصوبهٔ حق نظارتی که امروز اعمال می‌شود، مالیات معاملات، و تعریف رسمی «سکهٔ بانکی»
برای بررسی، متن دستورالعمل و مصوبه‌ها را در پایگاه قوانین و مقررات سازمان بورس ببینید و اطلاعیهٔ هر نماد را از بورس کالا بگیرید. این صفحه را دست‌کم هر سه ماه بازبینی می‌کنیم.
