هسته معاملات بورس در گفت‌وگوی بازار به سامانهٔ معاملاتی بورس یا فرابورس می‌گویند: سیستم مرکزی‌ای که سفارش‌های خرید و فروش همهٔ کارگزاری‌ها را می‌گیرد، در صف هر نماد می‌گذارد، با اولویت قیمت و زمان به هم تطبیق می‌دهد و معامله را انجام می‌دهد. مقررات بیشتر «سامانهٔ معاملاتی» می‌نویسد؛ خودِ واژهٔ «هسته معاملات» را تعریف نکرده، اما دست‌کم در دو مقررهٔ سازمان بورس (مصوبهٔ ۶۱۳۳۶ و پیوست ۲ دستورالعمل صدور مجوز تأسیس و فعالیت کارگزاری، شناسهٔ ۴۰۹۰۷) به کار رفته است. به برداشت ما، وقتی از «ثبت سفارش در هسته» حرف می‌زنند، یعنی سفارش از سامانهٔ کارگزار گذشته و به این سیستم رسیده و آن‌جا پذیرفته شده است.
تاریخ بررسی: ۶ آبان ۱۴۰۵. متن مقررات را در همین روز از پایگاه قوانین و مقررات بازار سرمایه (cmr.seo.ir) خواندیم و نسخهٔ معتبر هر کدام را هم همان‌جا کنترل کردیم. خبرها را فقط به‌صورت گفتهٔ نقل‌شده و تاریخ‌دار آورده‌ایم. مسیر کامل سفارش، ساعت‌ها و تسویه در «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟» آمده و این‌جا تکرار نمی‌شود. پیش از هر اقدام، متن رسمی هر مقرره را در همان پایگاه ببینید.
هسته معاملات چیست و چه کاری می‌کند؟
آیین‌نامهٔ معاملات در شرکت بورس اوراق بهادار تهران (شناسهٔ ۱۰۲۵۳ در cmr.seo.ir؛ نسخهٔ معتبر ۴ شهریور ۱۴۰۴) «سامانهٔ معاملاتی» را سیستمی رایانه‌ای می‌داند که «دریافت سفارش‌های خرید و فروش، تطبیق سفارش‌ها و در نهایت انجام معاملات» از طریق آن انجام می‌شود (بند ۲۶ مادهٔ ۱). همان آیین‌نامه «حراج» را سازوکاری برای دادوستد بر پایهٔ انطباق سفارش‌های مشتریان با اولویت قیمت و زمان تعریف کرده است (بند ۴۹).
به زبان ساده، هسته مثل یک حراج‌دارِ خودکار است: برای هر نماد دو فهرست نگه می‌دارد، سفارش‌های خرید و سفارش‌های فروش (نمایش آن‌ها را در نوشتهٔ دیده‌بان و عمق بازار توضیح داده‌ایم)، و وقتی قیمت یک خریدار و یک فروشنده به هم برسد، معامله را ثبت می‌کند. این تشبیه از ماست.
طبق مادهٔ ۷ دستورالعمل اجرایی نحوه انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران (شناسهٔ ۱۰۲۲۷؛ نسخهٔ معتبر ۱۷ فروردین ۱۴۰۵؛ از این پس «دستورالعمل بورس تهران»)، معاملات از طریق سامانهٔ معاملات و توسط کارگزاران عضو بورس انجام می‌شود. جدول زیر هر اصطلاح بازار را کنار نزدیک‌ترین واژهٔ مقررات می‌گذارد:
| در گفت‌وگوی بازار | نزدیک‌ترین واژه یا تعریف در مقررات |
|---|---|
| هسته معاملات | «سامانهٔ معاملاتی» (بند ۲۶ مادهٔ ۱ آیین‌نامه). مصوبهٔ ۶۱۳۳۶ دربارهٔ عدالت در صف‌ها (۲۰ فروردین ۱۳۹۹) نوشته «هسته معاملات بورس‌ها» |
| ثبت سفارش در هسته | ارسال سفارش به سامانهٔ معاملاتی و دریافت نتیجه از آن (بند ۷ مادهٔ ۱ دستورالعمل معاملات برخط) |
| ایستگاه معاملاتی | پایانهٔ کارگزار که با سامانهٔ معاملاتی بورس در ارتباط است (بند ۲۷ مادهٔ ۱ آیین‌نامه) |
| تأیید معامله | قطعی‌شدن معامله با تأیید بورس (مادهٔ ۲۹ دستورالعمل بورس تهران) |
ثبت سفارش در هسته معاملات یعنی چه؟
دستورالعمل اجرایی معاملات برخط (شناسهٔ ۴۰۷۶۹ در cmr.seo.ir؛ نسخهٔ معتبر با تأییدیهٔ ۹ مرداد ۱۴۰۳) مسیر را در بند ۷ مادهٔ ۱ چنین می‌گوید: کارگزار درخواست ثبت، ویرایش یا حذف سفارش مشتری را می‌گیرد، «پس از اعمال کنترل‌های لازم» آن را به سامانهٔ معاملاتی بورس می‌فرستد و نتیجه را از همان سامانه دریافت می‌کند. به برداشت ما، پس دو «پذیرش» در کار است: پذیرش کارگزار و پذیرش هسته.
سفارشی که محدودیت‌های مقرراتی را رعایت نکند، به بورس فرستاده نمی‌شود و کارگزار باید بلافاصله پیام عدم پذیرش و دلیلش را به مشتری بدهد (مادهٔ ۱۸؛ کنترل‌های پیش از ارسال را در نوشتهٔ OMS توضیح داده‌ایم). به برداشت ما، «ثبت در هسته» یعنی سفارش از این مرحله گذشته است. از آن لحظه جایگاهش در صف را نوع سفارش، قیمت و زمان ورودش به سامانهٔ معاملاتی تعیین می‌کند (مادهٔ ۴ آیین‌نامه و مادهٔ ۱۴ دستورالعمل بورس تهران). ثبت در هسته معامله نیست؛ مسیر کامل را در نوشتهٔ مسیر سفارش ببینید.
هسته خودش هم سفارش رد می‌کند. مدیر نظارت بر بورس‌های سازمان بورس در ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ به سنا گفت تعدادی از کارگزاری‌ها در چند صدم ثانیهٔ منتهی به آغاز پیش‌گشایش سفارش به هسته می‌فرستند و چون گروه نماد هنوز بسته است، هسته آن‌ها را رد می‌کند؛ به گفتهٔ او این کار بار هسته را بالا می‌برد و از کارایی کنترل‌های روتین آن می‌کاهد، و با خاطیان برخورد انضباطی می‌شود. قاعدهٔ زمان دریافت سفارش: نوشتهٔ سرخطی و پیش‌گشایش.
مرحله‌های جلسهٔ معاملاتی در هسته
مادهٔ ۹ دستورالعمل بورس تهران جلسه را به پنج مرحله تقسیم می‌کند. مادهٔ ۶ دستورالعمل اجرایی نحوه انجام معاملات اوراق بهادار در فرابورس ایران (شناسهٔ ۱۰۲۲۸؛ نسخهٔ معتبر ۱۷ فروردین ۱۴۰۵) برای بازار اول و دوم و اوراق مشارکت همین پنج مرحله را برمی‌شمارد؛ تبصرهٔ آن می‌گوید در هر بازار از همهٔ مرحله‌ها یا برخی استفاده می‌شود و هیئت‌مدیرهٔ فرابورس باید دست‌کم سه روز کاری پیش از اجرا آن را اعلام کند. کار هسته در هر مرحله این است:
| مرحله | کار هسته |
|---|---|
| ۱. پیش‌گشایش | ورود، تغییر یا حذف سفارش ممکن است؛ معامله انجام نمی‌شود |
| ۲. گشایش | بلافاصله پس از پیش‌گشایش؛ سفارش‌های موجود با حراج ناپیوسته و در دامنهٔ نوسان، همه با «قیمت نظری گشایش»، اجرا می‌شوند (بند ۱۸ مادهٔ ۱) |
| ۳. حراج پیوسته | به‌محض رسیدن قیمت‌ها به هم، معامله انجام می‌شود |
| ۴. حراج ناپیوستهٔ پایانی | ۱۵ دقیقه؛ ورود، تغییر و حذف سفارش ممکن است، معامله نیست؛ در پایان، سفارش‌ها اجرا می‌شوند |
| ۵. معاملات پایانی | ۱۵ دقیقهٔ پایانی جلسه؛ ورود سفارش و معامله فقط با قیمت پایانی (ساعت دقیق را اطلاعیهٔ بورس تعیین می‌کند) |
طبق تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۹، هر جلسه دست‌کم مرحله‌های ۱ تا ۳ را دارد و مرحله‌های ۴ و ۵ با تصویب هیئت‌مدیرهٔ بورس و سه روز کاری پس از اطلاع‌رسانی به کار می‌افتند. مادهٔ ۲ جلسه را شنبه تا چهارشنبه، از ۹ تا ۱۲:۳۰ تعیین کرده و تغییر زمان را به هیئت‌مدیرهٔ بورس سپرده است. مادهٔ ۹ پیش‌گشایش را «۳۰ دقیقه قبل از شروع معاملات» می‌داند، اما مدیر نظارت بر بورس‌های سازمان بورس در گفت‌وگو با سنا (۱۹ خرداد ۱۴۰۵) آغاز آن را ۸:۴۵ گفته است. ساعت امروز را اطلاعیهٔ بورس تعیین می‌کند؛ در نوشتهٔ مسیر سفارش حراج پیوسته ۹ تا ۱۲:۳۰ و مرحلهٔ معاملات پایانی ۱۲:۴۵ تا ۱۳:۰۰ آمده است (اطلاعیه‌های ۱۳ و ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ بورس تهران).
هسته معاملات فرابورس و بورس را چه کسی اداره می‌کند؟
مقررات برای اشکال فنی نقشی مستقیم به شرکت مدیریت فناوری بورس تهران داده‌اند: تغییر ساعت یا توقف معاملات به تأیید این شرکت نیاز دارد و مستندات اشکال را هم همین شرکت باید به سازمان بورس و بورس مربوط بدهد (مادهٔ ۳ دستورالعمل بورس تهران و مادهٔ ۵ دستورالعمل فرابورس). مصوبهٔ رعایت عدالت در صف‌های خرید و فروش سهام پرتقاضا (شناسهٔ ۶۱۳۳۶؛ ۲۰ فروردین ۱۳۹۹) هم از «هسته معاملات بورس‌ها» می‌گوید؛ به برداشت ما، یعنی یک هستهٔ مشترک برای چند بورس، که با گفتهٔ مدیرعامل شرکت فناوری در ۴ تیر ۱۳۹۹ می‌خواند، اما مصوبه آن را توضیح نداده است. تارنمای رسمی این شرکت همان TSETMC است (مصوبهٔ ۶۱۳۳۶).
به گزارش سنا از روابط عمومی همین شرکت (۱۱ خرداد ۱۴۰۴)، شرکت در ۱۳۷۳ با نام «شرکت خدمات بورس» تأسیس شد؛ نگهداری و توسعهٔ سامانه و هستهٔ معاملات از مسئولیت‌های آن است. گفته‌های نقل‌شده دربارهٔ تاریخچهٔ هسته:
- ۴ تیر ۱۳۹۹ (سنا): مدیرعامل شرکت در برنامهٔ «پایش» گفت سامانهٔ فعلی در ۱۳۸۴ از خارج خریداری و در ۱۳۸۷ راه‌اندازی شده و بورس، فرابورس، بورس انرژی و بخشی از بورس کالا را پشتیبانی می‌کند؛ ساخت سامانهٔ داخلی از ۱۳۹۸ آغاز شده.
- ۲۲ مرداد ۱۴۰۰ (سنا): مدیرعامل شرکت فناوری گفت پس از به‌روزرسانی ۱۳۹۶ و آغاز دوبارهٔ تحریم‌ها، پشتیبانی تأمین‌کنندهٔ خارجی قطع شده و توسعهٔ بخش‌های هسته با متخصصان داخلی است؛ او سامانهٔ بومی را هم «در وضعیت آمادهٔ بهره‌برداری» نامید.
- ۱۸ مهر ۱۴۰۵ (باشگاه خبرنگاران جوان): مدیرعامل شرکت فناوری گفت هستهٔ بومی در مراحل پایانی است، اقدامات لازم برای انجام آزمون‌های آزمایشگاهی آن در دست انجام است و زمان بهره‌برداری در موعد مقتضی اعلام می‌شود؛ تاریخ دقیقی را هنوز نمی‌توان گفت.
در جست‌وجوی خبرهای سنا و یک جست‌وجوی وب تا ۶ آبان ۱۴۰۵ اعلام رسمی بهره‌برداری از هستهٔ بومی را پیدا نکردیم؛ این به معنی نبودن آن در منبع دیگری نیست.
اختلال در هسته معاملات بورس: مقررات چه می‌گوید؟
مقررات برای اختلال چند تکلیف جدا دارد و به این بستگی دارد که مشکل کجا باشد:
| وضعیت | تکلیف طبق متن |
|---|---|
| اشکال فنی سامانهٔ معاملاتی یا خطر اخلال در معاملات | مدیران عامل بورس‌ها، با گزارش بورس و تأیید شرکت مدیریت فناوری، می‌توانند ساعت جلسه را عوض یا معاملات را متوقف کنند و باید بلافاصله به عموم اطلاع دهند (مادهٔ ۳) |
| اختلال یا قطع دسترسی به سامانهٔ معاملاتی | بورس موظف است فوراً به سازمان بورس و اعضای خود اطلاع دهد تا به مشتریان اعلام شود، و مستندات رخداد را نگه دارد (مادهٔ ۲۶ و تبصره) |
| اختلال در زیرساخت آنلاین کارگزار | کارگزار به محض وقوع به مشتری خبر می‌دهد و راه‌های جایگزین ثبت سفارش را اعلام می‌کند؛ فوراً به سازمان و بورس اطلاع می‌دهد و دلیل را مستند، ظرف دو روز کاری، می‌فرستد (مادهٔ ۲۵ و تبصره) |
| خطای معاملاتی متأثر از اشکال سامانهٔ معاملات | مدیرعامل بورس می‌تواند حداکثر تا پایان همان روز بخشی از معاملات را تأیید نکند (مادهٔ ۳۰ بند ۲) |
تأیید بورس و حذف سفارش‌های نامتعارف (مواد ۲۹ و ۳۰ دستورالعمل بورس تهران) را در نوشتهٔ مسیر سفارش توضیح داده‌ایم؛ فرابورس حکم اشکال فنی را در مادهٔ ۵ و تأیید نکردن معاملات و حذف سفارش‌های نامتعارف را در مادهٔ ۲۰ دستورالعمل خود دارد. کارگزار هم طبق دستورالعمل معاملات برخط باید سوابق سفارش‌ها، سفارش‌های رد شده و رخدادهای سیستمی را نگه دارد و بنا به درخواست به سازمان یا بورس بدهد (مادهٔ ۲۰).
رویداد تاریخ‌دار: ۱۰ شهریور ۱۴۰۵
سنا خبر نخست را با عنوان «اطلاعیه شرکت مدیریت فناوری بورس تهران درباره کندی هسته معاملات» و خبر دوم را با عنوان «اختلال هسته معاملات برطرف شد» منتشر کرد. متن اطلاعیهٔ نخست از «اختلال مشاهده‌شده در عملکرد سامانه‌های معاملاتی در روز جاری» می‌گفت و اطلاعیهٔ بعدی از برطرف‌شدن آن؛ ساعت انتشار در سنا ۱۱:۱۴ و ۱۱:۵۸ بود. علت و اثر آن بر سفارش‌ها در خبرها نیامده است.
آنچه در مقررات نیافتیم
در پنج متن خوانده‌شده (دو دستورالعمل معاملات، آیین‌نامهٔ معاملات، دستورالعمل معاملات برخط و مصوبهٔ عدالت در صف‌ها) تکلیفی برای جبران زیان مشتری از اختلال هسته، مهلت رفع آن یا متن استاندارد پیام‌ها ندیدیم. این به معنی نبودن چنین حکمی در جای دیگر یا در قرارداد کارگزار نیست؛ دربارهٔ بندهای نمونهٔ قرارداد برخط در نوشتهٔ معاملات برخط نوشته‌ایم.
خطای هسته معاملات: از پیام خطا چه می‌شود فهمید؟
در متن‌هایی که خواندیم، متن یا کد پیام‌های خطا یکسان نشده است؛ به برداشت ما، یعنی هر کارگزار پیام را به شکل خودش نشان می‌دهد. مقررات فقط می‌گوید سفارشی که به بورس فرستاده نمی‌شود، باید با دلیلش به مشتری اعلام شود (مادهٔ ۱۸). جدول زیر برداشت ما از آنچه هر نشانه می‌تواند و نمی‌تواند نشان دهد است:
| آنچه می‌بینید | چه چیزی از آن برمی‌آید |
|---|---|
| پیام «عدم پذیرش» که دلیلش را هم گفته | اگر پیام نشان دهد سفارش را سامانهٔ کارگزار نپذیرفته، یعنی به بورس نرفته است (مادهٔ ۱۸)؛ دلیل را کارگزار باید اعلام کند |
| پیامی که صریحاً می‌گوید بورس سفارش را رد کرده، مثلاً چون گروه نماد هنوز باز نشده | سفارش به هسته رسیده و آن‌جا رد شده است (سنا، ۱۹ خرداد ۱۴۰۵) |
| کندی یا قطعی فقط در برنامهٔ یک کارگزار | مادهٔ ۲۵ دربارهٔ همین حالت است. مدیرعامل شرکت فناوری در ۴ تیر ۱۳۹۹ گفت اگر هستهٔ اصلی مشکل داشته باشد، در هیچ کارگزاری معامله انجام نمی‌شود |
| کندی یا قطعی هم‌زمان در کارگزاری‌های مختلف | نشانهٔ مشکل مشترک است، اما علتش را فقط اطلاعیهٔ رسمی می‌گوید (مادهٔ ۲۶) |
| وضعیت سفارش «در صف» | یعنی پذیرفته شده، نه معامله شده |
به برداشت ما، فقط از پیام خطا نمی‌شود فهمید که سفارشِ بی‌پاسخ به هسته رسیده یا نه، بعداً اجرا می‌شود یا نه، و اختلال از نرم‌افزار بوده یا سخت‌افزار. پیش از ثبت دوبارهٔ سفارش، فهرست سفارش‌ها و معاملات خود را در سامانهٔ کارگزار ببینید؛ سفارش دوباره‌ثبت‌شده سفارشی جدا و تازه است، نه ویرایش سفارش قبلی. اگر لازم شد، به پشتیبانی کارگزار مراجعه کنید (مادهٔ ۲۹ دستورالعمل معاملات برخط).
جمع‌بندی
هستهٔ معاملات در عرف بازار همان سامانهٔ معاملاتی بورس است: سفارش‌های پذیرفته‌شده را در صف می‌گذارد و تطبیق می‌دهد. مقررات برای جلسه پنج مرحله تعیین کرده و برای اشکال فنی هم به مدیران عامل بورس‌ها اختیار تغییر ساعت یا توقف معاملات داده و هم بورس و کارگزار را به اطلاع‌رسانی موظف کرده است. به آخرین گفته‌ای که یافتیم (۱۸ مهر ۱۴۰۵)، هستهٔ بومی در مراحل پایانی بود و تاریخ بهره‌برداری اعلام نشده بود. پیش از هر اقدام، منبع رسمی و اطلاعیهٔ بورس را ببینید.
این نوشته خلاصه‌ای آموزشی از مقررات و خبرها تا تاریخ بازبینی است و جایگزین متن رسمی مقررات یا مشاورهٔ حقوقی نیست.
