معاملات الگوریتمی در بورس ایران، به تعریف اتحادیهٔ اروپا (در متن مقررات ایران تعریف نشده)، یعنی ثبت و مدیریت سفارش با برنامه‌ای که خودش پارامترهای سفارش را تعیین می‌کند: ثبت شود یا نه، چه زمانی، با چه قیمت و چه حجمی. مادهٔ ۱۰ دستورالعمل اجرایی معاملات برخط ارائهٔ آن از راه زیرساخت‌های کارگزار را «منوط به رعایت الزاماتی» می‌کند که سازمان بورس ابلاغ می‌کند. «الزامات الگوریتمی» در ۷ بهمن ۱۳۹۸ تصویب شد، اما متن آن در پایگاه قوانین و مقررات بازار سرمایه نیست و محتوایش را توصیف نمی‌کنیم. وضعیت امروز از همین متن‌ها روشن نیست: به گزارش سنا، سازمان بورس در ۲ مهر ۱۳۹۹ غیرفعال‌شدن این امکان را خواسته و یکی از مقام‌های آن در ۲۹ مهر ۱۴۰۵ از «محدودیت‌های معاملات الگوریتمی» گفته؛ لغو رسمی آن اطلاعیه را نیافتیم. «ربات معامله‌گر» هم اصطلاح مقررات نیست، واژهٔ گفت‌وگوی بازار است. پیش از استفاده از هر خدمتی از این نوع، اطلاعیه‌های جاری سازمان بورس را ببینید.
این نوشته تعریف‌ها، متن مقررات، اظهارنظرهای تاریخ‌دار مسئولان سازمان بورس و مقایسه‌ای کوتاه با اروپا و آمریکا را می‌آورد. آموزش ساخت یا استفادهٔ ربات نیست و ابزاری را معرفی نمی‌کند.
تاریخ بررسی: ۶ آبان ۱۴۰۵. متن مقررات را همان روز از cmr.seo.ir و اظهارنظرها را از پایگاه خبری بازار سرمایه (سنا) خواندیم. مقررات و اطلاعیه‌ها عوض می‌شود؛ پیش از هر تصمیم، متن رسمی و پاسخ کارگزارتان را ببینید.
معاملات الگوریتمی چیست؟ تعریف بی‌طرفانه
در متن‌هایی که خوانده‌ایم (دستورالعمل معاملات برخط، دستورالعمل‌ها و آیین‌نامهٔ معاملات بورس‌ها) این اصطلاح تعریف نشده و مادهٔ ۱۰ فقط نامش را می‌آورد. بند ۳۹ مادهٔ ۴ دستورالعمل بازارهای ابزارهای مالی اتحادیهٔ اروپا (MiFID II، مصوب ۲۰۱۴) آن را چنین می‌گوید (ترجمهٔ ما): معامله‌ای که در آن یک الگوریتم رایانه‌ای، با دخالت اندک انسان یا بدون آن، پارامترهای هر سفارش را خودکار تعیین می‌کند؛ مثلاً اینکه سفارش ثبت شود یا نه، چه زمانی، با چه قیمت و چه حجمی، و پس از ثبت چگونه مدیریت شود.
همان بند سه کار را بیرون از تعریف می‌گذارد: فرستادن صرف سفارش به بازار، پردازش سفارش بدون تعیین پارامتر معاملاتی، و تأیید سفارش یا پردازش پس از معامله (متن تلفیقی ماده در پایگاه ESMA). ملاک این است که برنامه چه چیزی را خودش تعیین می‌کند، نه سرعتش؛ تعریف دربارهٔ مجاز بودن چیزی نمی‌گوید.
معاملات با فرکانس بالا (HFT) چیست؟
معاملات با فرکانس بالا (HFT) در همان دستورالعمل زیرمجموعه‌ای از معاملات الگوریتمی است. بند ۴۰ مادهٔ ۴ سه ویژگی همزمان را می‌خواهد (ترجمهٔ ما):
- زیرساختی برای کاهش تأخیر شبکه، دست‌کم با یکی از این امکان‌ها برای ورود الگوریتمی سفارش: هم‌جایی (co-location)، میزبانی نزدیک بازار یا دسترسی مستقیم الکترونیکی پرسرعت؛
- تعیین آغاز، تولید، مسیر یا اجرای سفارش توسط خود سامانه، بدون دخالت انسان برای هر سفارش؛
- تعداد بالای پیام‌های درون‌روزی (سفارش، قیمت‌گذاری یا لغو).
در متن‌های ایرانی که خواندیم «فرکانس بالا» نیامده؛ حکم جداگانه‌ای برایش پیدا نکردیم.
معاملات الگوریتمی در مقررات ایران: مادهٔ ۱۰ دستورالعمل معاملات برخط
مادهٔ ۱۰ دستورالعمل اجرایی معاملات برخط (شمارهٔ پایگاه ۴۰۷۶۹؛ نسخهٔ معتبر ۹ مرداد ۱۴۰۳) می‌گوید:
«ارائه سایر خدمات از طریق زیرساخت‌های موضوع بندهای ۴، ۵ یا ۶ ماده یک این دستورالعمل، از قبیل معاملات الگوریتمی یا معاملات ابزارهای مالی جدید، منوط به رعایت الزاماتی است که حسب مورد از سوی سازمان ابلاغ می‌شود.»
- ارائه‌کننده کارگزار است. خدمت از راه زیرساخت‌های کارگزار ارائه می‌شود، یعنی سه زیرساخت مادهٔ ۱ که هر کدام پیش از بهره‌برداری تأییدیهٔ فنی سازمان بورس می‌خواهد (مادهٔ ۳؛ توضیح در «معاملات برخط چیست؟»).
- شرط، الزامات سازمان است. خود ماده شرطی نمی‌نویسد و به الزاماتی ارجاع می‌دهد که سازمان «حسب مورد» ابلاغ می‌کند.
- متن ثابت مانده است. این ماده در سه نسخهٔ پایگاه (۱۳۹۸، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۳) جز فاصله‌گذاری یکی است.
«الزامات الگوریتمی»: متنی که در پایگاه نیست
یادداشت ابتدای دستورالعمل می‌گوید «الزامات الگوریتمی» با مصوبهٔ ۷ بهمن ۱۳۹۸ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس تصویب شد. مصوبه‌ای با این عنوان در پایگاه نیافتیم؛ جست‌وجوی (ناقصِ) متن مصوبه‌ها هم «الگوریتمی» را فقط در همین دستورالعمل و یک مصوبهٔ گواهی سکهٔ طلا نشان داد. پس محتوای الزامات را نمی‌دانیم.
گواهی سپردهٔ سکهٔ طلا: ممنوعیتی که متنش در پایگاه هست
تنها ممنوعیتی که متنش را در پایگاه یافتیم مصوبهٔ ۱۶ آذر ۱۴۰۱ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس (شمارهٔ پایگاه ۵۱۱۱۲) است. این مصوبه «به منظور حفظ شرایط تعادل عرضه و تقاضا در بازار»، معاملات الگوریتمی را در همهٔ نمادهای گواهی سپردهٔ سکهٔ طلا و اوراق سلف سکهٔ بانک مرکزی در بورس کالای ایران «تا اطلاع ثانوی» برای اشخاص حقیقی و حقوقی ممنوع کرده و کارگزاران را به غیرفعال‌کردن دسترسی مشتریان موظف کرده است. فقط بازارگردانان دارای مجوز، با شناسهٔ مشخص‌شده برای معاملات الگوریتمی، مستثنا هستند. پایگاه در ۶ آبان ۱۴۰۵ آن را «معتبر (بدون تغییر)» نشان می‌داد. دربارهٔ این بازار در «گواهی سپرده کالایی چیست؟» نوشته‌ایم.
موضع سازمان بورس از ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۵: خط زمانی
متن الزامات در پایگاه نیست، اما چند اطلاعیه و اظهارنظر تاریخ‌دار در پایگاه خبری بازار سرمایه (سنا) هست. این‌ها گزارش خبری و گفت‌وگوست، نه متن مقررات.
| تاریخ | آنچه منبع می‌گوید |
|---|---|
| ۷ بهمن ۱۳۹۸ | تصویب «الزامات الگوریتمی» (طبق یادداشت دستورالعمل)؛ متن آن در پایگاه نیست |
| ۲ مهر ۱۳۹۹ | سنا گزارش داد که مدیریت نظارت بر بورس‌های سازمان بورس در اطلاعیه‌ای به کارگزاران خواست امکان معاملات الگوریتمی در بورس و فرابورس برای همهٔ مشتریان، جز بازارگردانان دارای مجوز، تا اطلاع ثانوی غیرفعال شود. تقسیم سفارش در سمت فروش هم ممنوع شد |
| ۲۱ مهر ۱۴۰۰ | رئیس وقت سازمان بورس (سنا): سفارش‌های الگوریتمی باید با برچسب وارد سامانه شوند؛ کارگزار فقط با سامانهٔ نظارتی می‌تواند این امکان را بدهد؛ استفاده بدون مجوز یا برچسب تخلف است |
| ۲۲ مهر ۱۴۰۵ | سنا گزارش معاونت نظارت بر بورس‌ها و ناشران سازمان بورس را نقل کرد: از ۵٬۶۴۸ تذکر سیستمی شهریور ۱۴۰۵ در بورس و فرابورس، ۲۰۱ مورد «ظن الگوریتم» بود. معیار این تذکرها در گزارش نیست |
| ۲۸ مهر ۱۴۰۵ | نایب‌رئیس هیئت‌مدیره و معاون اجرایی سازمان بورس در نشست با شرکت‌های ارائه‌دهندهٔ سامانهٔ مدیریت سفارش (OMS) گفت هوشمندسازی این سامانه‌ها، گسترش معاملات الگوریتمی و هوش مصنوعی راه را برای تحول در خدمات معاملاتی باز می‌کند (سنا). جهت‌گیری است، نه مقرره |
| ۲۹ مهر ۱۴۰۵ | دستیار ویژهٔ مدیریت نظارت بر بورس‌ها (سنا): «ممنوعیت تقسیم سفارش» در معاملات برخط، با استناد به مادهٔ ۱۶ دستورالعمل، لغو شد؛ این را نباید «لغو محدودیت‌های معاملات الگوریتمی» دانست و همه باید آن محدودیت‌ها را کامل رعایت کنند. خبر نمی‌گوید این محدودیت‌ها چیست و آیا «ممنوعیت تقسیم سفارش» همان بند ۲ مهر ۱۳۹۹ بود |
اطلاعیه‌ای که ممنوعیت ۲ مهر ۱۳۹۹ را رسماً لغو کند پیدا نکردیم. منابع سه تصویر جدا می‌دهند: در ۲ مهر ۱۳۹۹ غیرفعال‌سازی «تا اطلاع ثانوی»؛ در ۲۱ مهر ۱۴۰۰ سخن رئیس وقت سازمان که این معاملات را «فقط برای اشخاصی که تحت نظارت و با برچسب‌گذاری» سفارش ثبت می‌کنند قانونی می‌داند؛ و در ۲۹ مهر ۱۴۰۵ سخن از «محدودیت‌های معاملات الگوریتمی» که باید کامل رعایت شود. نمی‌توان این سه را یک مسیر ساده از ممنوعیت به اجازهٔ مشروط دانست. متن شرط‌ها و محدودیت‌ها را ندیده‌ایم و نمی‌دانیم امروز دقیقاً چه چیزی مجاز است.
ربات معامله‌گر بورس چیست و چه فرقی با معاملات الگوریتمی دارد؟
واژهٔ «ربات» در متن‌های یادشده، و در مصوبه‌های سکهٔ طلا و عدالت در صف‌ها هم، نیامده است. در گفت‌وگوی بازار به هر برنامه‌ای می‌گویند که کاری را در بازار به‌جای کاربر انجام می‌دهد. به برداشت ما این واژه چند چیز متفاوت را در بر می‌گیرد: برنامه‌ای که خودش تصمیم می‌گیرد سفارش کی و با چه قیمتی ثبت شود (الگوریتمی به تعریف بالا)؛ برنامه‌ای که فقط داده نشان می‌دهد یا هشدار می‌فرستد (در تعریف نمی‌گنجد)؛ و برنامه‌ای بیرون از سامانهٔ کارگزار که با اطلاعات ورود یا API وصل می‌شود. پس «آیا ربات بورس قانونی است؟» یک پاسخ ندارد.
آیا ربات بورس قانونی است؟
متن‌ها به نام برنامه کاری ندارند؛ مهم این است که برنامه در مسیر سفارش کجاست و مسئولش کیست:
- اگر خدمت درون زیرساخت تأییدشدهٔ کارگزار ارائه شود، مادهٔ ۱۰ و الزامات سازمان بورس را باید رعایت کند.
- API. API (واسط برنامه‌نویسی) راهی است که برنامه‌ای با آن به یک سامانه وصل می‌شود و داده یا فرمان می‌فرستد. بند ۱۰ مادهٔ ۱ آن را «واسط برنامه‌نویسی کاربردی مربوط به زیرساخت‌های» بندهای ۴ تا ۶ می‌داند؛ به برداشت ما فرستادن سفارش با آن هم زیر شرط‌های مادهٔ ۱۰ است. مادهٔ ۸ مکرر فقط تکلیف کارگزار را می‌گوید (اعلام اطلاعات API به سازمان پیش از بهره‌برداری) و اجازهٔ وصل‌کردن برنامهٔ مشتری را نمی‌دهد؛ چنین اجازه‌ای در منابع نیافتیم.
- نمونهٔ قرارداد استفاده از خدمات برخط کارگزار (مصوب هیئت‌مدیرهٔ کانون کارگزاران، ۱ اردیبهشت ۱۳۹۹؛ طبق یادداشت خودش حداقل مواد لازم قرارداد) در مادهٔ ۴ از مشتری می‌خواهد نام کاربری، رمز عبور و رمز یک‌بارمصرف را به شخص ثالث ندهد؛ در سامانه و نحوهٔ دسترسی به آن، خودش یا به واسطهٔ دیگری، دخل و تصرف نکند و حق استفاده را واگذار نکند؛ از دست‌کاری بازار پرهیز کند؛ و هر سفارشی را که با نام کاربری و رمز او ثبت شود، کار خود او می‌داند.
متن‌ها دربارهٔ برنامهٔ مستقلی که از بیرون به کارگزار وصل می‌شود حکم صریحی نمی‌دهند. به برداشت ما خدمتی که برای کار کردن نام کاربری، رمز و رمز یک‌بارمصرف شما را بخواهد، با بند «ندادن اطلاعات ورود به شخص ثالث» در مادهٔ ۴ نمونهٔ قرارداد ناسازگار است. قاعدهٔ ساعت شروع دریافت سفارش و عدالت در صف را در «سرخطی چیست؟» توضیح داده‌ایم.
چرا این قواعد وجود دارد؟ انصاف، ظرفیت سامانه و کنترل ریسک
فقط انگیزهٔ نخست را خود منابع صریحاً می‌گویند؛ دو مورد بعد برداشت ما از متن مقررات است:
- بازار منصفانه و متعادل. اطلاعیهٔ ۲ مهر ۱۳۹۹ و مصوبهٔ سکهٔ طلا هر دو «حفظ شرایط تعادل عرضه و تقاضا» را دلیل می‌آورند، و مادهٔ ۱۲ از «شفافیت و منصفانه بودن بازار» حرف می‌زند.
- ظرفیت سامانه. مادهٔ ۱۶ برای حجم ثبت سفارش هر کارگزار و هر سهم محدودیت پیش‌بینی کرده است. منابع این محدودیت را به معاملات الگوریتمی نمی‌بندند.
- کنترل ریسک. کارگزار باید تمهیدات لازم برای رعایت مقررات را در زیرساخت‌هایش فراهم کند (مادهٔ ۲) و سفارش ناقض را نفرستد (مادهٔ ۱۸)؛ مواد ۱۴، ۱۶ و ۱۸ در «معاملات برخط چیست؟» و کنترل‌های پیش از معامله در «OMS چیست؟» توضیح داده شده است.
در بازارهای دیگر هم مسئولیت کنترل ریسک بر عهدهٔ نهاد واسط است (مقایسه از ماست، نه یکی‌بودن قواعد):
| چارچوب | به‌طور خلاصه |
|---|---|
| ایران، مواد ۱۰، ۱۶ و ۱۸ | خدمت الگوریتمی با الزامات ابلاغی سازمان؛ محدودیت‌های لحظه‌ای؛ سفارش ناقض به بورس نمی‌رود |
| اتحادیهٔ اروپا، مادهٔ ۱۷ MiFID II | کنترل ریسک مؤثر، آزمایش و پایش سامانه‌ها، اطلاع به مرجع ناظر و بازار معاملاتی، و برای HFT نگهداری سوابق دقیق سفارش‌ها به ترتیب زمان |
| آمریکا، قاعدهٔ 15c3-5 کمیسیون بورس و اوراق بهادار (SEC)، ۳ نوامبر ۲۰۱۰ | دربارهٔ هر دسترسی به بازار، نه فقط الگوریتمی: کارگزار دارای دسترسی کنترل‌های ریسک مستند دارد (مثلاً سقف اعتبار و رد سفارش اشتباه) و آن‌ها در کنترل مستقیم و انحصاری خود اوست |
چطور بفهمیم یک خدمت مجاز است؟ فهرست پرسش‌ها
این فهرست تأیید خدمتی نیست؛ پرسش‌هایی برآمده از متن مقررات است:
- کارگزار خودتان این خدمت را ارائه می‌دهد؟ مقررات خدمت الگوریتمی را در چارچوب زیرساخت تأییدشدهٔ کارگزار پیش‌بینی کرده است (مواد ۳ و ۱۰). کارگزار باید فهرست نسخه‌های تأییدشدهٔ زیرساخت ثبت سفارش (مادهٔ ۹) و رویه‌ها، شرایط و مخاطرات معاملات برخط (مادهٔ ۲۴) را در تارنمای رسمی خود اعلام کند؛ اگر نیست، کتبی بپرسید. قرارداد را هم بخوانید (مادهٔ ۱۴).
- سرویس اطلاعات ورود می‌خواهد؟ نام کاربری، رمز یا رمز یک‌بارمصرف را به شخص ثالث ندهید؛ طبق نمونهٔ قرارداد، هر اقدامی که با اطلاعات شما انجام شود به نام خود شما ثبت می‌شود.
- سرویس به‌جای شما سفارش می‌دهد یا مشاوره می‌دهد؟ سبدگردانی، مشاورهٔ سرمایه‌گذاری و کارگزاری مجوز جدا می‌خواهند و، به گفتهٔ سرپرست وقت اداره دیده‌بان سلامت بازار سرمایه (سنا، ۱۳ دی ۱۴۰۱)، انجام‌شان بدون مجوز قابل گزارش است. این گفته دربارهٔ ربات نیست؛ مجوز هر خدمت را بخواهید.
- مرجع رسمی چیست؟ اگر کارگزار پاسخ روشنی ندارد، از سازمان بورس بپرسید و اطلاعیه‌های جاری آن را ببینید. صفحهٔ نخست seo.ir در ۶ آبان ۱۴۰۵ این پیوندها را داشت: «کارگزاری‌های مجاز»، «سامانه دیده‌بان سلامت بازار سرمایه (گزارش ناهنجاری بازار سرمایه)» و «سامانه شکایات». طبق خبر سنا (۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۰) دیده‌بان سلامت گزارش ناشناس هم می‌پذیرفت.
جمع‌بندی
مادهٔ ۱۰ معاملات الگوریتمی را به الزاماتی مشروط کرده که متن آن‌ها را در پایگاه نیافتیم؛ وضعیت امروز از منابع روشن نیست و تنها ممنوعیتی که متنش در پایگاه هست دربارهٔ گواهی سکهٔ طلاست. «ربات معامله‌گر» واژهٔ بازار است و از نگاه مقررات، مسیر سفارش، قرارداد با کارگزار و حفاظت از اطلاعات ورود مهم‌تر از نام برنامه است. پیش از استفاده از هر خدمتی، اطلاعیه‌های جاری سازمان بورس را ببینید. این نوشته خلاصه‌ای آموزشی تا تاریخ بررسی است و جای متن رسمی یا مشاورهٔ حقوقی را نمی‌گیرد؛ نقش نهادها در «سازمان بورس و شورای عالی بورس» آمده است.
