کارگزاری چیست؟ کارگزاری (شرکت کارگزاری) شرکتی است دارای مجوز سازمان بورس و اوراق بهادار که برای مشتریان و به حساب آنان سهام و سایر اوراق بهادار می‌خرد و می‌فروشد؛ یعنی واسطهٔ قانونی میان سرمایه‌گذار و بورس. قانون بازار اوراق بهادار (مصوب ۱ آذر ۱۳۸۴؛ نسخهٔ معتبر ۲۲ اسفند ۱۴۰۲) در بند ۱۳ مادهٔ ۱ می‌گوید: «کارگزار: شخص حقوقی است که اوراق بهادار را برای دیگران و به حساب آنها معامله می‌کند.» بند ۳ همان ماده هم داد و ستد در بورس را کار «کارگزاران و یا معامله‌گران» می‌داند؛ برای همین سفارش شما در بورس از راه یک کارگزاری انجام می‌شود.
تاریخ بررسی: ۶ آبان ۱۴۰۵. قانون و دستورالعمل‌ها را همان روز از پایگاه قوانین و مقررات بازار سرمایه (cmr.seo.ir) و فهرست‌ها را از سایت سازمان بورس و کانون کارگزاران خواندیم. فهرست‌ها تغییر می‌کنند؛ وضع امروز یک کارگزاری را از منبع رسمی بپرسید.
کارگزاری بورس چیست؟ کارگزار کیست و کارگزار/معامله‌گر چه فرقی دارد؟
مادهٔ ۱ قانون در بندهای ۱۳ تا ۱۸ چند نقش نزدیک به هم را جدا تعریف کرده است؛ همه شرکت‌اند، نه فرد:
| نقش (مادهٔ ۱ قانون) | به زبان ساده |
|---|---|
| کارگزار (بند ۱۳) | اوراق بهادار را برای دیگران و به حساب آنان معامله می‌کند؛ نماینده و واسطهٔ مشتری است |
| کارگزار/معامله‌گر (بند ۱۴) | همان کار کارگزار، و افزون بر آن می‌تواند به نام و حساب خودش هم معامله کند |
| بازارگردان (بند ۱۵) | کارگزار/معامله‌گری که با مجوز متعهد می‌شود نقدشوندگی ورقه‌ای معین را بیشتر کند، عرضه و تقاضای آن را تنظیم کند و دامنهٔ نوسان قیمتش را محدود نگه دارد |
| مشاور سرمایه‌گذاری (بند ۱۶) | طبق قراردادی مشخص دربارهٔ خرید و فروش اوراق بهادار به سرمایه‌گذار مشاوره می‌دهد |
| سبدگردان (بند ۱۷) | طبق قراردادی مشخص و برای کسب انتفاع، به‌جای سرمایه‌گذار اوراق بهادار می‌خرد و می‌فروشد |
| شرکت تأمین سرمایه (بند ۱۸) | واسطهٔ ناشر و سرمایه‌گذاران عمومی؛ با مجوز سازمان می‌تواند کارگزاری هم بکند |
«معامله‌گر» در قانون تعریف جدا ندارد؛ نزدیک‌ترینش «کارگزار/معامله‌گر» است. دستورالعمل صدور مجوز کارگزار/معامله‌گری (شمارهٔ پایگاه ۴۰۷۸۲؛ نسخهٔ معتبر ۹ مرداد ۱۴۰۳) معامله‌گری را «معامله بدون واسطهٔ اوراق بهادار به نام و حساب خود» می‌داند (بند ۳ مادهٔ ۱). پس کارگزار/معامله‌گر کارگزاری است که مجوز معامله‌گری هم از سازمان گرفته؛ این مجوز حداکثر ۵ ساله است (مادهٔ ۲). او باید حساب‌های معامله‌گری را از فعالیت کارگزاری جدا نگه دارد و هرجا تضاد منافع پیش آید، معاملهٔ مشتری را در اولویت قرار دهد (بندهای ۳ و ۴ مادهٔ ۴).
کارگزار چه وظیفه‌هایی دارد؟
وظیفه‌های کارگزار در قانون و در دستورالعمل اجرایی نحوهٔ انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران (شمارهٔ پایگاه ۱۰۲۲۷؛ نسخهٔ معتبر ۱۷ فروردین ۱۴۰۵) آمده است؛ فرابورس دستورالعمل جدا دارد. این فهرست گزیده است:
- شناسایی مشتری. احراز هویت مشتری با کارگزار است؛ او مدارک شناسایی و سوابق معاملات را نگه می‌دارد و اگر مشتری اطلاعات لازم را ندهد، باید از معامله برای او خودداری کند (مواد ۹۰ تا ۹۲).
- گرفتن و ثبت سفارش. درخواستی را که طبق مقررات داده شده نمی‌تواند رد کند (مادهٔ ۹۵)؛ سفارش‌ها را به ترتیب زمان دریافت در دفتر ثبت سفارش مورد تأیید سازمان ثبت می‌کند (مادهٔ ۹۶) و کد معاملاتی سفارش ثبت‌شده را تغییر نمی‌دهد (مادهٔ ۹۸). مسیر سفارش تا تسویه در «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟» آمده است.
- اجرا به صلاح مشتری. سفارش را باید «با رعایت صرفه و صلاح» مشتری اجرا کند (مادهٔ ۱۰۰). اگر اجرای سفارشی به نقض مقررات، دستکاری بازار یا معامله با اطلاعات نهانی بینجامد، باید آن را اجرا نکند و به سازمان و بورس گزارش دهد (مادهٔ ۱۰۱).
- رازداری و امانت‌داری. افشای اسرار مشتری بدون مجوز (مادهٔ ۴۸ قانون) و استفادهٔ برخلاف مقررات از اوراق و وجوهی که برای معامله به کارگزار سپرده شده (مادهٔ ۵۰) طبق قانون جرم است.
- تارنما و پاسخگویی. طبق پیوست ۲ دستورالعمل صدور مجوز تأسیس و فعالیت کارگزاری، هر کارگزاری باید تارنمای رسمی (با راه‌های ارتباطی، حساب‌های عملیاتی، شعبه‌ها و مدیران) و سامانهٔ پاسخگویی به مشتریان داشته باشد (بندهای ۱ و ۲).
ثبت و نگهداری رسمی مالکیت اوراق بهادار و تسویهٔ وجوه کار شرکت سپرده‌گذاری مرکزی است (بند ۷ مادهٔ ۱)، نه کارگزار. سقف کارمزد کارگزار را در «کارمزد خرید و فروش سهام و مالیات بورس» آورده‌ایم. «کارگزاری آنلاین» هم نوع جدایی از شرکت نیست: معاملات برخط مجوز الزامی همهٔ کارگزاران است (بند ج مادهٔ ۱۳ دستورالعمل صدور مجوز؛ جدول زیر) و قاعده‌هایش در «معاملات برخط (آنلاین) چیست؟» آمده است.
انواع مجوز کارگزاری و کار هر کدام
مجوز کارگزاری یک مجوز واحد نیست؛ مجموعه‌ای از مجوزهاست. دستورالعمل صدور مجوز تأسیس و فعالیت کارگزاری (شمارهٔ پایگاه ۴۰۹۰۷؛ تصویب ۱۰ خرداد ۱۴۰۰، نسخهٔ معتبر ۹ مرداد ۱۴۰۳) در مادهٔ ۱۳ مجوزهای فعالیت را سه گروه می‌کند، و مصوبهٔ «مبنای اعطای مجوز فعالیت شرکت‌های کارگزاری» (شمارهٔ ۳۰۵۵۹؛ نسخهٔ معتبر ۱۳ تیر ۱۴۰۱) هشت عنوان آنها را در یک جدول آورده است. جدول زیر کار هر مجوز را می‌گوید:
| گروه و نام مجوز | به زبان ساده |
|---|---|
| اصلی: معاملات اوراق تأمین مالی | هر ورقهٔ قابل معامله در بورس تهران و فرابورس جز اوراق مشتقه؛ سهام هم در همین دسته است |
| اصلی: معاملات مشتقه مبتنی بر اوراق بهادار | اختیار معامله و قرارداد آتی در بورس تهران و فرابورس |
| اصلی: معاملات کالا | خرید و فروش کالا در بورس کالا و بورس انرژی |
| اصلی: معاملات مشتقه مبتنی بر کالا | اختیار معامله و قرارداد آتی در بورس کالا و بورس انرژی؛ طبق جدول مصوبهٔ ۳۰۵۵۹ سلف موازی استاندارد و گواهی سپرده کالایی هم در همین مجوز آمده‌اند |
| فرعی: مشاور عرضه، مشاور پذیرش | خدمت‌های غیراصلی، از جمله مشاور عرضه و مشاور پذیرش؛ با نیروی واجد شرایط و مجوز جدا |
| الزامی: معاملات برخط | دریافت سفارش از راه سامانهٔ آنلاین؛ همهٔ کارگزاران باید داشته باشند |
| الزامی: مرکز تماس | پاسخگویی به مشتریان از راه مرکز تماس؛ همهٔ کارگزاران باید داشته باشند |
| جدا از این‌ها: کارگزار/معامله‌گری | معامله به نام و حساب خود؛ مجوز جداگانه از سازمان |
هر کارگزاری همهٔ این مجوزها را ندارد؛ در فهرست سازمان فقط مجوزهای ثبت‌شدهٔ هر شرکت آمده است (بخش استعلام). پیش از سفارش در بازاری مثل کالا یا اختیار معامله، ببینید کارگزارتان مجوزش را دارد. عنوان‌های قدیمی‌تر مثل «معامله محصولات فلزی در بورس کالای ایران» طبق جدول مصوبهٔ ۳۰۵۵۹ در همین عنوان‌های جدید تجمیع شده‌اند.
مجوز سازمان به‌تنهایی کافی نیست: شروع فعالیت نزد هر بورس منوط به عضویت در کانون و همان بورس است (تبصرهٔ ۳ مادهٔ ۱۵؛ مواد ۳۳ و ۳۴ قانون). مراحل و شرایط تأسیس شرکت کارگزاری موضوع این نوشته نیست؛ نقش خود سازمان را در «سازمان بورس و شورای عالی بورس» آورده‌ایم.
کارگزار ناظر چیست؟
«کارگزار ناظر» به معنای نهاد ناظر نیست؛ رابطه‌ای است میان یک سهم و یک کارگزاری، برای همهٔ مشتریان و نه فقط خریداران اعتباری. دو دستورالعمل رسمی یک تعریف دارند: کارگزار ناظر یک ورقهٔ بهادار کارگزاری است که سفارش فروش آن ورقه «صرفاً توسط آن کارگزار قابل اجرا است» (بند ۱۰ مادهٔ ۱ دستورالعمل خرید اعتباری اوراق بهادار در بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران، شمارهٔ پایگاه ۳۷، نسخهٔ معتبر ۲۹ آذر ۱۴۰۲؛ بند ۱۱ مادهٔ ۱ دستورالعمل تعلیق، لغو مجوز و کناره‌گیری از فعالیت شرکت‌های کارگزاری، شمارهٔ ۴۰۷۸۱، نسخهٔ معتبر ۹ مرداد ۱۴۰۳). به برداشت ما برای فروش از راه کارگزار دیگر باید نخست کارگزار ناظر عوض شود. مراحل و شرایط فعلی تغییر ناظر را از شرکت سپرده‌گذاری مرکزی بپرسید. چند قاعدهٔ رسمی دیگر:
- برای هر نوع ورقهٔ مشتری فقط یک کارگزار ناظر وجود دارد؛ اگر از ورقه‌ای که قبلاً دارید باز هم بخرید، ناظر همان کارگزار قبلی می‌ماند، وگرنه کارگزار خریدار ناظر می‌شود (تبصرهٔ ۲ مادهٔ ۸ دستورالعمل ۳۷).
- در خرید اعتباری (خریدی که کارگزار بخشی از پولش را می‌پردازد)، سهامی که تضمین بدهی مشتری حساب می‌شود اختیار تغییر ناظر را از او می‌گیرد (مادهٔ ۶)؛ مصوبهٔ «مدیریت ریسک‌های ناشی از تغییر کارگزار ناظر اوراق بهادار مشتریان اعتباری شرکت‌های کارگزاری» (شمارهٔ ۳۰۶۵۴؛ ۲۳ خرداد ۱۳۹۷) هم سپرده‌گذاری مرکزی را از تغییر ناظر مشتریان بدهکار به کارگزار مبدأ بازمی‌دارد.
- اگر مجوز کارگزار ناظر لغو شود یا او کناره بگیرد، کانون کارگزاران برای اوراق مشتریانی که به او بدهکار نیستند کارگزار دیگری را ناظر تعیین می‌کند؛ در تعلیق هم پس از احراز عدم همکاری او با مشتریان، و شکایت مشتری نزد کانون یا سازمان نشانهٔ همین عدم همکاری است (مادهٔ ۱۰ دستورالعمل ۴۰۷۸۱).
استعلام مجوز کارگزاری: چطور مجاز بودن کارگزار را بررسی کنیم؟
مجوز را سازمان بورس می‌دهد، پس مرجع استعلام هم همان است:
- فهرست نهادهای مالی دارای مجوز. صفحهٔ «کارگزاران» سایت سازمان (به‌روزرسانی ۷ مرداد ۱۴۰۵) برای دیدن کارگزاران فعال به cfi.seo.ir می‌فرستد. نوع نهاد را «کارگزاری» بگذارید، نام شرکت را پیدا کنید و ستون «ویژگی» را بخوانید: در ۲۵ مهر ۱۴۰۵ این فهرست افزون بر کارگزاری‌های «فعال»، ردیف‌هایی با ویژگی «محدودیت» و «لغو مجوز» هم داشت؛ پس کارگزاری که مجوزش لغو شده هم می‌تواند با همان وضعیت در فهرست بماند و پیدا شدن نام کافی نیست. شمارش را در «بازار سرمایه ایران در اعداد» آورده‌ایم.
- جدول مجوزهای فعالیت. همان صفحه فایل اکسل «مجوزهای کارگزاران تا پایان ۳۱ تیر ۱۴۰۵» را دارد: برای هر شرکت چند ردیف هست (مجوز، شمارهٔ مجوز، تاریخ مجوز، اعتبار مجوز) و هر ستون یکی از هشت مجوز جدول بالاست؛ وضعیت‌هایی مثل «تعلیق» هم در خانه‌ها آمده و برگهٔ «لغو مجوزها» لغوشده‌ها را جدا نشان می‌دهد. این جدول تصویر یک روز است.
- لیست تعلیق و لغو. همان صفحه به «فهرست و مشخصات کارگزاران لغو شده» (به‌روزرسانی ۴ آبان ۱۴۰۵) و «لیست کارگزاران تعلیق شده» (به‌روزرسانی ۴ دی ۱۴۰۰؛ نزدیک چهار سال بی‌تغییر) پیوند دارد؛ برای وضع فعلی به بندهای ۱ و ۲ تکیه کنید.
- عضویت در کانون. کانون کارگزاران بورس و اوراق بهادار در صفحهٔ «مشخصات اعضا کانون» سایت خود فایل مشخصات شرکت‌های عضو و دفترها و تالارهایشان را گذاشته است.
- مقایسهٔ تارنما و حساب. نشانی سایتی که به شما داده‌اند را با نشانی ثبت‌شدهٔ همان شرکت در فهرست مقایسه کنید. چون تارنمای رسمی باید شمارهٔ حساب‌های عملیاتی کارگزار را عمومی کند (بند ۱ پیوست ۲ دستورالعمل ۴۰۹۰۷)، به برداشت ما شمارهٔ حسابی که فقط در پیام یا تماس به شما داده شده جای احتیاط دارد؛ پیش از واریز آن را با تارنمای رسمی تطبیق دهید. تصویر مجوز یا لوگو روی یک سایت هم اثبات نیست؛ فقط فهرست رسمی ملاک است (الگوهای گزارش‌شدهٔ سایت و کانال جعلی جدا آمده است).
اگر مجوز کارگزار تعلیق یا لغو شود، تکلیف مشتری چیست؟
دستورالعمل تعلیق، لغو مجوز و کناره‌گیری (تصویب ۶ آذر ۱۳۹۸) می‌گوید کارگزار باید دست‌کم ۵ روز کاری پیش از اجرای رأی قطعی تعلیق، مشتریان حوزهٔ تعلیق‌شده را خبر کند (مادهٔ ۲). با لغو مجوز یا کناره‌گیری، کارگزار «در حال تسویه» می‌شود: ظرف ۶ ماه باید با مشتریان و اتاق پایاپای تسویه کند (مادهٔ ۶) و جز خدمت‌هایی مثل گزارش حساب و گواهی نقل و انتقال، فعالیت کارگزاری نمی‌کند (مادهٔ ۹). شرکت سپرده‌گذاری مرکزی هم، پس از تشخیص و اعلام سازمان، بدهی‌های قطعی او به مشتریان را (طبق حکم مراجع قانونی یا توافق او و مشتری) از وثایق و سهمش در صندوق تضمین می‌پردازد (مادهٔ ۸). متن از جبران هر زیانی حرف نمی‌زند. اگر خودتان به آن کارگزار بدهکارید، مادهٔ ۱۱ سه راه می‌دهد: تسویهٔ بدهی و تغییر ناظر، توافق‌نامه با کارگزار و تغییر ناظر، یا طرح دعوی طبق مادهٔ ۳۶ قانون.
شکایت از کارگزار: مسیرهای رسمی
اگر مشکلی با کارگزارتان دارید، این مسیرها رسمی‌اند؛ مکاتبه‌ها و مدارک را نگه دارید:
| مسیر | چگونه کار می‌کند |
|---|---|
| خود کارگزار | هر کارگزاری باید سامانهٔ پاسخگویی به مشتریان داشته باشد (بند ۲ پیوست ۲ دستورالعمل ۴۰۹۰۷)؛ پیشنهاد ما: نخست مشکل را کتبی همان‌جا ثبت کنید (شرط قانونی نیست) |
| سامانهٔ رسیدگی به شکایات سازمان بورس | ثبت‌نام با احراز هویت و ثبت شکوائیه (نام، شمارهٔ ملی، کد معاملاتی، مشخصات طرف شکایت، شرح و مدارک). اداره رسیدگی به شکایات سازمان ظرف ۳ روز کاری آن را بررسی می‌کند، طرف شکایت ظرف ۷ روز کاری (قابل تمدید) در سامانه پاسخ می‌دهد و پس از بررسی واحد نظارتی، نتیجه در همان سامانه اعلام می‌شود |
| کمیتهٔ سازش کانون کارگزاران | اختلاف ناشی از فعالیت حرفه‌ای کارگزار با سرمایه‌گذار، اگر در کانون به سازش نرسد، به هیئت داوری سه‌نفره می‌رود (مواد ۳۶ و ۳۷ قانون)؛ رأی هیئت داوری قطعی و لازم‌الاجراست (تبصرهٔ ۵ مادهٔ ۳۷) |
| مراجع قضایی | سازمان بورس مستندات جرایم را به مراجع قضایی اعلام می‌کند؛ زیان‌دیده هم می‌تواند برای جبران زیان به مراجع قانونی مراجعه کند (مادهٔ ۵۲ قانون) |
مأخذ سامانهٔ سازمان: دستورالعمل رسیدگی و پاسخگویی به شکایات در بازار سرمایه (شمارهٔ پایگاه ۵۱۱۰۳؛ تصویب ۱۱ آبان ۱۴۰۱، نسخهٔ معتبر ۹ مرداد ۱۴۰۳)، مواد ۲، ۵، ۷، ۸ و ۱۳. به برداشت ما این سامانه مسیر رسیدگی نظارتی است و مطالبهٔ جبران زیان از راه سازش، داوری یا دادگاه پیش می‌رود؛ اینکه پروندهٔ شما باید از کدام مسیر برود، از خود متن‌ها روشن نمی‌شود.
حدود این بررسی
مراحل فعلی تغییر کارگزار ناظر و مهلت رسیدگی کمیتهٔ سازش و هیئت داوری را در منابع نیافتیم.
جمع‌بندی
کارگزاری در قانون شرکتی دارای مجوز است که برای دیگران و به حساب آنها معامله می‌کند؛ مجوزش چند بخش دارد، عضویت در کانون و بورس هم لازم است و وضعش را فهرست‌های رسمی سازمان نشان می‌دهند. پیش از باز کردن حساب، مجوز موردنیازتان را در جدول سازمان ببینید و راه شکایت را بدانید. این نوشته خلاصه‌ای آموزشی تا تاریخ بازبینی است و جایگزین متن رسمی نیست.
