دیده‌بان بازار صفحه‌ای در TSETMC (سایت شرکت مدیریت فناوری بورس تهران) است که قیمت و آمار معاملات هر نماد را در یک جدول نشان می‌دهد. هر نماد یک ردیف دارد و در آن قیمت دیروز، اولین قیمت، آخرین معامله، قیمت پایانی، کمترین و بیشترین قیمت، آمار معاملهٔ روز، EPS و P/E و بهترین سفارش خرید و فروش را کنار هم می‌بینید.
عمق بازار فهرست کامل‌تر همان سفارش‌هاست: هر نماد یک صف خرید و یک صف فروش دارد و هر ردیف آن، یعنی هر «مظنه»، یک قیمت را با مجموع حجم و «تعداد» همان قیمت نشان می‌دهد (راهنمای TSETMC این ستون را «تعداد خریدار» و «تعداد فروشنده» می‌نامد). در بازدید ما دیده‌بان فقط ردیف اول را نشان می‌داد، و بخشی از سفارش‌ها، مثل بخش پنهان سفارش دو بخشی، در هیچ ردیفی دیده نمی‌شود.
تاریخ بررسی: ۶ آبان ۱۴۰۵. صفحهٔ دیده‌بان و راهنمای آن را همان روز در TSETMC دیدیم و متن مصوبه‌ها را از پایگاه قوانین و مقررات بازار سرمایه (cmr.seo.ir) خواندیم؛ مصوبه‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ دربارهٔ عمق مظنه در آن «معتبر (بدون تغییر)» ثبت بودند. نام ستون‌ها و صفحه‌ها عوض می‌شود؛ متن رسمی را هم ببینید. این نوشته نظری دربارهٔ تصمیم معاملاتی نمی‌دهد.
دیده‌بان بازار چیست و کجا آن را ببینیم؟
در بازدید ۶ آبان ۱۴۰۵، «نمایش فهرست» در صفحهٔ نخست TSETMC به صفحهٔ پیوندها می‌رفت و «دیده بان بازار» در آن بود؛ صفحه با عنوان «دیده بان بازار پیشرفته» باز می‌شد. راهنمای تصویری TSETMC صفحه را سه بخش می‌داند: آیکون‌های بالا، نوار کناری و بخش اصلی نمایش اطلاعات؛ طبق آن می‌توانید همهٔ نمادها یا فقط نمادهای معامله‌شده را ببینید و سرعت به‌روزرسانی و قالب نمایش را عوض کنید. نوار بالای صفحه در بازدید ما «نمایش نمادهای معامله شده» را نشان می‌داد.
دیده‌بان جای دیدن است، نه ثبت سفارش. مادهٔ ۷ دستورالعمل اجرایی نحوهٔ انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران (نسخهٔ معتبر ۱۷ فروردین ۱۴۰۵؛ از این پس «دستورالعمل معاملات بورس تهران») می‌گوید معاملات از طریق سامانهٔ معاملات و توسط کارگزاران عضو بورس انجام می‌شود. TSETMC تنها درگاه نمایش اطلاعات هم نیست. بند ۲ مصوبهٔ ۲۰ فروردین ۱۳۹۹ هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس دربارهٔ یکسان‌سازی نمایش عمق مظنه «درگاه‌های مرتبط» را نام می‌برد، از جمله ایستگاه‌های معاملاتی، زیرساخت‌های آنلاین کارگزاران، هر API مرتبط و تارنمای رسمی شرکت مدیریت فناوری. تفاوت TSETMC با کدال را در «کدال و TSETMC چیست؟» آورده‌ایم.
ستون‌های دیده‌بان بازار یعنی چه؟
نام ستون‌ها از سرستون دیده‌بان در ۶ آبان ۱۴۰۵ است. راهنمای TSETMC هر فیلد را با نام و یک مثال فیلتر معرفی می‌کند و تعریف نمی‌دهد؛ هر جا دستورالعمل معاملات بورس تهران تعریفی دارد همان را آورده‌ایم، و هر جا «به برداشت ما» آمده، متن رسمی تعریفی نداده و این خوانش خود ماست (روش آزمون پس از جدول‌ها آمده است). دو ستون نخست، «نماد» و «نام»، شناسهٔ ردیف‌اند؛ معنای حرف‌ها و پسوندهای نماد در «نماد بورسی چیست؟» آمده است.
ستون‌های قیمت
| ستون | یعنی چه |
|---|---|
| دیروز | «قیمت دیروز». به برداشت ما همان قیمت مرجع است: قیمت پایانی روز معاملاتی قبل یا، پس از تقسیم سود نقدی یا تغییر سرمایه، قیمت پایانی تعدیل‌شده (بندهای ۱۶ و ۱۷ مادهٔ ۱). دامنهٔ نوسان نسبت به همین قیمت سنجیده می‌شود (بند ۹) |
| اولین | «اولین قیمت»؛ مثال راهنما آن را «اولین قیمت امروز» می‌نامد (به برداشت ما، قیمت نخستین معاملهٔ روز) |
| آخرین معامله | قیمت آخرین معاملهٔ انجام‌شده، با سه زیرستون: مقدار، تغییر و درصد |
| قیمت پایانی | طبق مادهٔ ۲۴، وقتی حجم معاملات بازار عادی به حجم مبنا برسد، میانگین وزنی قیمت معاملات همان روز در بازار عادی. تغییر و درصد هم دارد |
| کمترین، بیشترین | مثال‌های راهنما «کمترین قیمت روز» و «بیشترین قیمت امروز» می‌نویسند؛ به برداشت ما قیمت معاملات است |
حجم مبنای نماد شرکت‌های بورس تهران و فرابورس از ۱ دی ۱۴۰۴ یک سهم است (مصوبهٔ ۲۵ آذر ۱۴۰۴). مثال عددی تفاوت «آخرین معامله» و «قیمت پایانی» در «دامنهٔ نوسان بورس چیست؟» آمده است.
ستون‌های آمار، ارزش‌گذاری و عمق
| ستون | یعنی چه |
|---|---|
| تعداد | «تعداد معاملات»؛ چند بار معامله انجام شده، نه چند سهم |
| حجم | «حجم معاملات»؛ شمار سهم یا واحد معامله‌شده. در صفحه «M» یعنی میلیون و «B» یعنی میلیارد |
| ارزش | «ارزش معاملات» به ریال (مثال راهنما ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ را «یک میلیون تومان» می‌نویسد)؛ «B» میلیارد ریال است |
| EPS | سود هر سهم. TSETMC در صفحهٔ نماد می‌نویسد بر پایهٔ سود و زیان ۱۲ ماههٔ اخیر (TTM) است |
| P/E | نسبت قیمت به EPS. در هر ۹۱۴ ردیفی که EPS و P/E مثبت داشتند، حاصل «قیمت پایانی ÷ EPS» بود، نه آخرین معامله |
| خرید، فروش | ردیف اول عمق: قیمت، حجم و «تعداد» بهترین سفارش خرید و بهترین سفارش فروش (به تعبیر راهنمای TSETMC، تعداد خریدار یا فروشنده) |
یک نکته دربارهٔ این ستون‌ها: «تعداد» دو معنا دارد. ستون «تعداد» در ابتدای جدول شمار معاملات است، ولی «تعداد» زیر «خرید» و «فروش» را راهنمای TSETMC «تعداد خریدار» و «تعداد فروشنده» می‌نامد. اینکه این شمارش بر پایهٔ سفارش است یا شخص، نه در راهنما آمده و نه در مقررات. فهرست فیلدهای راهنما ستون‌های دیگری هم دارد، مثل ارزش بازار و حجم مبنا، که در جدول بازدید ما نبود.
روش آزمون ما. ۶ آبان ۱۴۰۵، پس از پایان معاملات، همهٔ ۲٬۰۴۶ ردیف دیده‌بان را در خود صفحه سنجیدیم. «تغییر» و «درصد» آخرین معامله و قیمت پایانی در همهٔ ردیف‌ها با ستون «دیروز» همخوان بود؛ مثلاً اگر «نماد فرضی الف» دیروز ۱۰٬۰۰۰ ریال بوده و آخرین معاملهٔ امروز ۱۰٬۲۰۰ ریال باشد، تغییر ۲۰۰ ریال و درصد آن ۲ است. P/E در ۹۱۴ ردیفی که EPS و P/E مثبت داشتند برابر «قیمت پایانی ÷ EPS» بود، و اولین قیمت، آخرین معامله و قیمت پایانی در ۲٬۰۴۵ ردیف از ۲٬۰۴۶ ردیف میان کمترین و بیشترین قرار داشت؛ علت یک استثنا را بررسی نکردیم.
مظنه چیست و عمق بازار بورس چه نشان می‌دهد؟
مصوبهٔ ۱۳۹۹ از «عمق مظنهٔ سفارش‌های خرید و فروش» حرف می‌زند و عنوان مصوبهٔ ۱۴۰۰ «افشای عمق دفتر سفارشات» است. هیچ‌کدام «مظنه» را تعریف نکرده‌اند؛ برداشت ما از کاربردشان این است که مظنه یک ردیف قیمت در صف خرید یا فروش است. واژه در مقررات بازارگردانی هم آمده: در دستورالعمل فعالیت بازارگردانی (شمارهٔ پایگاه ۶۱۳۱۶، بند «ث» مادهٔ ۱) «دامنهٔ مظنه» حداکثر درصد اختلاف میان پایین‌ترین قیمت خرید و بالاترین قیمت فروشی است که حجم انباشتهٔ سفارش‌های هر سمت تا آن قیمت به «حداقل سفارش انباشته» برسد؛ بازارگردان آن را در سامانه وارد می‌کند (بازارگردان).
| اصطلاح | یعنی چه |
|---|---|
| ردیف (یک مظنه) | یک قیمت، همراه با مجموع حجم و «تعداد» همان قیمت (به تعبیر راهنمای TSETMC، تعداد خریدار یا فروشنده) |
| بهترین سفارش خرید و فروش | به برداشت ما بالاترین قیمت خرید و پایین‌ترین قیمت فروش، یعنی ردیف اول هر سمت. عبارت «بهترین سفارش خرید» و «بهترین سفارش فروش» در بند ۱ مادهٔ ۱۲ آمده است |
تصویر بالای صفحه یک عمق فرضی با ۵ ردیف در هر سمت است: قیمت مرجع «نماد فرضی الف» ۱۰٬۰۰۰ ریال، بهترین خرید ۱۰٬۲۰۰ و بهترین فروش ۱۰٬۲۱۰ ریال، با فاصلهٔ ۱۰ ریال. در بازار آمریکا بالاترین قیمت خریدار «bid»، پایین‌ترین قیمت فروشنده «ask» و تفاوتشان «spread» نام دارد (Investor.gov). ردیف اول مظنه، به برداشت ما، همان دو قیمت است.
چند ردیف دیده می‌شود؟ جدول بازدید ما یک ردیف خرید و فروش داشت. TSETMC در نام قالب‌ها این بخش را «عرضه و تقاضا» می‌نامد و قالب‌های ۱ و ۳ سطری دارد؛ فهرست فیلدهای راهنما تا ردیف پنجم می‌رود و صفحهٔ هر نماد پنج ردیف نشان می‌داد. مصوبهٔ عمق برای کارگزاران از «کل مظنه‌ها» در محدودهٔ دامنهٔ نوسان حرف می‌زند، نه از شمار مشخصی ردیف (بخش پایین).
دفتر سفارشات بورس چیست و با دفتر ثبت سفارش کارگزار چه فرقی دارد؟
دفتر سفارشات بورس، به برداشت ما، همان فهرست سفارش‌های ثبت‌شدهٔ هر نماد در سامانهٔ معاملاتی است (صف خرید و صف فروش)، نه «دفتر ثبت سفارش» کارگزار. مادهٔ ۹۶ دستورالعمل معاملات بورس تهران کارگزاران را موظف می‌کند از «دفاتر ثبت سفارش» مورد تأیید سازمان استفاده کنند و سفارش مشتریان را به ترتیب زمان دریافت در آن بنویسند؛ این دفتر نزد کارگزار است. اولویت سفارش‌ها در صف را در «سفارش در بورس چگونه اجرا می‌شود؟» آورده‌ایم.
مظنه‌ها چه چیزی را نشان نمی‌دهند؟
| در مظنه دیده نمی‌شود | توضیح و منبع |
|---|---|
| بخش پنهان سفارش دو بخشی | طبق بند ۲ مادهٔ ۱۲ فقط بخش آشکار در صف است؛ بخش پنهان غیرفعال است و وقتی کل بخش آشکار معامله شد، به همان اندازه از آن فعال می‌شود و در نوبت می‌نشیند. انواع سفارش در بورس را جدا آورده‌ایم |
| ردیف‌های نمایش‌داده‌نشده | جدول دیده‌بان یک ردیف و صفحهٔ نماد پنج ردیف نشان می‌داد (۶ آبان ۱۴۰۵) |
| صاحب سفارش و جایگاه زمانی | ستونی برای نام، کد معاملاتی یا زمان ثبت وجود ندارد؛ ردیف فقط قیمت، حجم و تعداد را می‌دهد |
| سفارش‌های غیرفعال | «سفارش متوقف» تا رسیدن قیمت آخرین معامله به قیمت تعیین‌شده غیرفعال است (بند ۱۱ مادهٔ ۱). متنی که خواندیم نمی‌گوید چنین سفارشی در مظنه می‌آید یا نه |
| آنچه بعداً عوض می‌شود | مشتری می‌تواند سفارش را ثبت، ویرایش یا از آن منصرف شود (بند ۴ مادهٔ ۱ دستورالعمل معاملات برخط)، و در پیش‌گشایش ورود، تغییر و حذف سفارش ممکن است ولی معامله‌ای نیست (بند ۱ مادهٔ ۹). مظنه عکس یک لحظه است |
| ارزش سهم | بند ۵ مصوبهٔ ۱۴۰۰ از بورس‌ها می‌خواهد «عدم ارتباط مظنه‌ها با ارزش‌گذاری یک سهم» را به معامله‌گران آموزش دهند |
سفارش دو بخشی در یک مظنه، با اعداد فرضی:
جمع بخش‌های آشکار ۵٬۰۰۰ سهم است و هر سفارش را از یک فروشنده گرفته‌ایم، پس «تعداد» ۲ است. این فقط توضیح سازوکار بند ۲ مادهٔ ۱۲ است، نه نظر دربارهٔ رفتار هیچ خریدار یا فروشنده‌ای.
نمایش کل مظنه‌ها: مصوبهٔ افشای عمق دفتر سفارشات
مصوبه درخصوص برخی الزامات جهت افشای عمق دفتر سفارشات را هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس ۱۱ اسفند ۱۴۰۰ تصویب کرد و در ۶ آبان ۱۴۰۵ در پایگاه «معتبر (بدون تغییر)» ثبت بود. پنج بند دارد:
| بند | مضمون |
|---|---|
| ۱ | کارگزاران از ۱۵ فروردین ۱۴۰۱ باید «کل مظنه‌ها» را در محدودهٔ دامنهٔ نوسان به همهٔ مشتریان آنلاین خود نشان دهند |
| ۲ | کارگزاران باید تمهیدات مواد ۲ و ۱۵ دستورالعمل معاملات برخط را فراهم و اجرا کنند |
| ۳ | شرکت مدیریت فناوری بورس تهران باید برای «همگن‌سازی نمایش مظنه‌ها» از ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ کل مظنه‌های بازار را در محدودهٔ دامنهٔ نوسان در اختیار کارگزاران بگذارد |
| ۴ | بورس تهران و فرابورس باید هشدارهای سامانه‌های نظارتی خود را بر پایهٔ این تغییر به‌روز کنند |
| ۵ | بورس تهران و فرابورس باید دربارهٔ دقت در تحلیل، استفادهٔ درست از عمق مظنه‌ها و «عدم ارتباط مظنه‌ها با ارزش‌گذاری یک سهم» به معامله‌گران و سرمایه‌گذاران آموزش دهند |
بند ۲ دو مادهٔ دستورالعمل اجرایی معاملات برخط (نسخهٔ معتبر ۹ مرداد ۱۴۰۳؛ توضیح ساده‌اش در «معاملات برخط (آنلاین) چیست؟») را نام می‌برد: تمهیدات رعایت مقررات ثبت و ارسال سفارش در زیرساخت‌های آنلاین کارگزار (مادهٔ ۲) و دست‌کم یک واحد مجزا برای نظارت بر مخاطرات معاملات برخط (مادهٔ ۱۵).
متن چه نمی‌گوید. خود مصوبه «کل مظنه‌ها» را جز با قید «در محدودهٔ دامنهٔ نوسان» توضیح نداده، مجازات یا شیوهٔ بازرسی برای بند ۱ تعیین نکرده و دربارهٔ شمار ردیف‌های سایت TSETMC حکمی ندارد. مادهٔ ۲۱ دستورالعمل معاملات برخط برای نقض مفاد همان دستورالعمل مجازات‌هایی مثل محدودیت در ثبت سفارش یا تعلیق مجوز معاملات برخط را پیش‌بینی کرده؛ اینکه نقض بند ۱ مصوبه از این مسیر رسیدگی می‌شود یا نه، در متن‌هایی که خواندیم نیامده. ما فقط پنج ردیف صفحهٔ نماد را دیده‌ایم و نمی‌دانیم هر کارگزار چه نشان می‌دهد.
چطور خودتان بررسی کنید؟
- ردیف‌های مظنه و «قیمت مجاز» صفحهٔ نماد در TSETMC را با صفحهٔ سفارش کارگزارتان مقایسه کنید و اگر تفاوت آشکاری دیدید، از کارگزار بپرسید.
- نسخهٔ معتبر مصوبه و دستورالعمل را در cmr.seo.ir ببینید و تاریخ آخرین اصلاح آن‌ها را با تاریخ این نوشته مقایسه کنید.
منابع
- TSETMC (بازدید ۶ آبان ۱۴۰۵): دیده بان بازار، راهنمای تصویری و صفحهٔ نماد.
- سامانهٔ قوانین و مقررات بازار سرمایه: مصوبهٔ افشای عمق دفتر سفارشات، مصوبهٔ عدالت در صف‌ها و یکسان‌سازی عمق مظنه، مصوبهٔ ریزساختارهای بازار، دستورالعمل معاملات بورس تهران و معاملات برخط.
- Investor.gov: Bid Price/Ask Price.
ما این صفحه را دست‌کم هر سه ماه بازبینی می‌کنیم. این نوشته خلاصه‌ای آموزشی است و جایگزین متن رسمی مقررات یا مشاورهٔ حقوقی نیست.
